Bao giờ người tiêu dùng mới hết lo?

Mặc dù được quy định trong Hiến pháp nhưng công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở nước ta vẫn đang gặp nhiều thách thức. Người tiêu dùng từng ngày, từng giờ phải đối mặt với các vấn nạn như hàng giả, hàng nhái, hàng không đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và các thủ đoạn gian lận thương mại khác.

Ông Lê Quang Bình, Viện trưởng iSEE phát biểu tại Hội thảo Quyền của người tiêu dùng Việt Nam sáng 12/3.Ông Lê Quang Bình, Viện trưởng iSEE phát biểu tại Hội thảo Quyền của người tiêu dùng Việt Nam sáng 12/3.

"Ngại" khiếu nại

Kết quả cuộc khảo sát trực tuyến với trên 1200 người do Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) thực hiện mới đây cho thấy, một tỉ lệ rất lớn người tiêu dùng Việt Nam có những trải nghiệm không tốt khi mua sắm. Đó là, gần một nửa (46%) mua phải hàng kém chất lượng/số lượng so với quảng cáo, 40% mua phải hàng có nguồn gốc xuất xứ không rõ ràng.

Khoảng 1/3 số người tham gia khảo sát đã mua phải thực phẩm hết hạn, ôi hỏng, mua phải hàng giả, hàng nhái... Kết quả khảo sát cũng cho thấy, hơn 1/4 (chiếm 27,75%) số người tham gia khảo sát nói rằng mình bị đối xử "không tốt" hoặc "rất không tốt". Hầu như ai cũng từng gặp vấn đề về tiêu dùng, đặc biệt liên quan tới chèo kéo, chất lượng và nguồn gốc sản phẩm.

Vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được ghi vào Hiến pháp năm 1992: "Nhà nước có chính sách bảo hộ quyền lợi của người sản xuất và người tiêu dùng". Vấn đề này cũng được quy định ở nhiều bộ Luật, như dân sự, hình sự, thương mại, cạnh tranh, an toàn thực phẩm, chất lượng sản phẩm hàng hóa, bảo vệ sức khỏe nhân dân...

Lần đầu tiên một văn bản luật chuyên ngành là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng đã được Quốc hội thong qua vào năm 2010. Những văn bản dưới Luật hướng dẫn thi hành cũng được Chính phủ ban hành. Bắt đầu có hiệu lực từ 1/7/2011, đến nay sau gần 4 năm thực hiện, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đem lại những kết quả bước đầu quan trọng.

Không chỉ tạo ra chuyển biến về nhận thức trong xã hội, mà trên thực tế nó còn nâng cao hoạt động kiểm tra, kiểm soát của cơ quan chức năng, giúp phát hiện và xử lý nhiều vụ vi phạm, hạn chế thiệt hại đối với người tiêu dùng.

Một trong những mối quan tâm hàng đầu của xã hội hiện nay chính là vấn đề an toàn thực phẩm. Nhiều vụ ngộ độc thực phẩm đã xả ra, thậm chí dẫn đến tử vong. Những vụ việc này hầu hết đều liên quan đến nguồn gốc thực phẩm cung ứng trên thị trường. Bên cạnh những thực phẩm đảm bảo chất lượng, vẫn còn những thực phẩm không an toàn do tồn dư hóa chất, nhiễm vi khuẩn độc hại và các nhân khác, từ nguồn sản xuất trong nước và nhập khẩu.

An toàn thực phẩm trong quá trình từ "trang trại tới bàn ăn" không chỉ phụ thuộc vào sản xuất, chế biến, vận chuyển, bảo quản, kinh doanh... mà còn phụ thuộc vào chính người sử dụng. Việc tiêu dùng không hợp lý sẽ dẫn đến những hậu quả không mong muốn đối với sức khỏe. Những vấn đề về an toàn thực phẩm cũng được quy định trong Chương trình mục tiêu quốc gia về vệ sinh an toàn thực phẩm, Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng...

Phát biểu tại Hội thảo "Quyền của người tiêu dùng Việt Nam: Các vấn đề và giải pháp" diễn ra sáng nay (12/3) tại Hà Nội, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam cho biết: "Người tiêu dùng vẫn phải thường xuyên đối mặt với các vấn đề như nạn hàng giả, hàng nhái, hàng không đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và đủ các kiểu gian lận thương mại khác".

Tuy đã có nhiều văn bản, quy định pháp luật được đưa ra để bảo vệ người tiêu dùng nhưng công tác bảo về quyền lợi người tiêu dùng ở nước ta vẫn đang gặp nhiều thách thức. Điều đáng nói là chỉ có một tỉ lệ rất nhỏ người tiêu dùng thực hiện việc khiếu nại, khiếu kiệu sẵn có và cảm thấy mình đơn độc. Theo kết quả khảo sát, có tới 90% những người tham gia khảo sát không biết đến bất kỳ cơ quan, hiệp hội, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng nào.

Nhiều trường hợp thiệt hại tính ra tiền khá đáng kể, nhưng người tiêu dùng chưa sử dụng nhiều các cơ chế khiếu nại có sẵn do sợ mất thời gian, sợ thua, không tin vào cơ chế hoặc sợ đơn độc. Tỷ lệ chưa hài lòng với cơ chế và chưa hài lòng với kết quả khiếu nại còn khá cao. 98% người dân không là hội viên của hội, nhóm, câu lạc bộ bảo vệ quyền người tiêu dùng.

Trước thực tế đó, ông Lê Quang Bình, Chủ tịch Nhóm làm việc vì sự tham gia của người dân (PPWG) cho rằng: "Luật bảo vệ người tiêu dùng quy định rằng bảo vệ người tiêu dùng là trách nhiệm chung của Nhà nước và toàn xã hội. Nhưng các cơ quan nhà nước hiện nay cần phải phải thực hiện trách nhiệm này tốt hơn nữa. Trách nhiệm đó bao gồm cả việc cung cấp thông tin đầy đủ về quyền người tiêu dùng và các cơ chế bảo vệ người tiêu dùng sẵn có, đơn giản hóa thủ tục khiếu kiện và tạo điều kiện thuận lợi để người tiêu dùng tự tổ chức lại với nhau bảo vệ quyền của mình".

Cần sử dụng sức mạnh số đông

Để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng tốt hơn, nhiều kiến nghị được các đại biểu tham dự hội thảo đưa ra, trong đó bao gồm người tiêu dùng cần liên kết để có hiệu quả bảo vệ quyền của mình, đồng thời luật pháp cần tạo điều kiện thực tế cho các tổ chức đại diện người tiêu dùng hoạt động.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, người tiêu dùng cần ý thức rõ hơn về việc liên kết để tự bảo vệ quyền cho mình: "Người tiêu dùng ở thế yếu khi đơn độc, nhưng ở thế mạnh khi là số đông. Thực tế cho thấy, phong trào tẩy chay của người tiêu dùng đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh hay sản phẩm, dịch vụ kém chất lượng còn tác động mạnh hơn cả chế tài xử phạt. Bởi hậu quả của nó đối với cá nhân hay doanh nghiệp kinh doanh có hành vi vi phạm sẽ lớn hơn rất nhiều".

Mỗi năm, Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam tiếp nhận trên dưới 1000 vụ khiếu nại của người dân là con số chưa phản ánh được thực trạng thiệt hại hiện nay của người tiêu dùng nước ta hiện nay, mặc dù các trường hợp khiếu nại mà Hội hỗ trợ giải quyết đạt tỷ lệ thành công là trên 80%.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong việc liên kết người tiêu dùng và đại diện người tiêu dùng để bảo vệ quyền lợi của họ, bà Phạm Quế Anh, Giám đốc Tổ chức Tín thác và Đoàn kết vì người tiêu dùng (CUTS) cho rằng, Nhà nước không nên chỉ cho phép các cá nhân khởi kiện như quy định trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng. Nhà nước cần trao quyền cho các hiệp hội được đại diện cho tập thể người tiêu dùng khởi kiện vì lợi ích công cộng.

Các thủ tục khiếu kiện tập thể cũng cần được đơn giản hóa. Đồng thời, các khoản đền bù thiệt hại cho người tiêu dùng không nên nộp vào ngân sách nhà nước một cách chung chung như hiện nay. Các khoản đền bù phải được trả lại cho người tiêu dùng một cách thiết thực thông qua các hoạt động bảo vệ người tiêu dùng do các tổ chức đại diện cho họ thực hiện.

Nhiều ý kiến cũng cho rằng, người dân cũng cần được cung cấp thông tin tốt hơn để nâng cao năng lực chủ động về quyền người tiêu dùng, cơ chế khiếu nại sẵn có và hiểu biết về trách nhiệm xã hội của người tiêu dùng và doanh nghiệp. Thông qua Luật về hội tạo hành lanh pháp lý thông thoáng hơn cho người tiêu dùng thành lập hội bảo vệ quyền người tiêu dùng với chuyên môn đặc thù hơn.

Có thể thấy, việc đẩy mạnh hoạt động bảo vệ quyền của người tiêu dùng không chỉ có ý nghĩa xã hội, mà còn trực tiếp tác động lên tính hiệu quả, đạo đức kinh doanh của doanh nghiệp và từ đó đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế lành mạnh, bền vững.

(Thanh Huyền)