Việt Nam: Thị trường kinh doanh vaccine lớn vẫn đang bị "bỏ ngỏ"

Tiêm chủng là một trong những vấn đề nóng nhất của ngành y tế hiện nay. Tình trạng người dân quay lưng với vaccines miễn phí trong chương trình tiêm chủng mở rộng quốc gia và đổ xô sang sử dụng tiêm dịch vụ rất phổ biến. Tuy nhiên, tiêm dịch vụ chưa đáp ứng được phần lớn nhu cầu của người dân, đồng thời tuy bỏ tiền đi tiêm nhưng người dân vẫn chưa hết lo lắng về chất lượng vaccines.

Ảnh minh họa.Ảnh minh họa.
Nhu cầu thị trường đã tăng từ lâu
 
Theo Bs. Trần Song Hào, thành viên Nhóm EBHPD, những sự cố tai biến nghiêm trọng gây chết người trong chương trình tiêm chủng vaccine quốc gia (EPI - Expanded Programe Immunozation), từ năm 2007 đến 2013 đã làm giảm sút lòng tin của người dân với chương trình.

Đỉnh điểm gây hoang mang cho dư luận là trong vòng một tháng cuối năm 2012 đầu 2013, 5/7 trẻ tiêm Quinvaxem và uống bại liệt bị tai biến nặng và tử vong. Tiếp theo, rải rác có những ca tử vong sau tiêm chủng, những sự cố tiêm nhầm vaccine hoặc chỉ tiêm nước (hồi chỉnh) pha vaccine,… thì không chỉ chất lượng vaccine EPI bị nghi ngờ mà cả hệ thống tiêm chủng miễn phí EPI cũng vạ lây. Thế nhưng sự phản ứng của các nhà chức trách quá trễ. Cuối cùng chẳng ai chịu trách nhiệm trước cái chết của trẻ em.

Điều này, người dân phải đứng trước sự lựa chọn: An toàn tính mạng cho con em mình hay chấp nhận tiêm dịch vụ trả tiền với bất kỳ giá nào. Khi niềm tin bị mất, khách hàng không thể đánh đổi sự miễn phí với tính mạng con em mình. Nhu cầu vaccine dịch vụ vì thế tăng cao. Nhưng không phải tăng đột ngột mà có từ ba, bốn năm nay. Đó là thời gian rất dài cho việc thay đổi chính sách, lập kế hoạch sản xuất, phân phối và đăng ký sản phẩm cho thị trường Việt Nam. Vậy, lý do khan hiếm vaccine dịch vụ do nhu cầu thị trường tăng không phải là nguyên nhân chính.
 
Một số nhà quản lý y tế cho rằng Việt Nam là một thị trường nhỏ nên các nhà sản xuất, phân phối không mấy quan tâm, dẫn đến sự thiếu hụt vaccine dịch vụ là do “nguồn cung cấp” (!?). Tuy nhiên, theo Bs. Trần Song Hào, chính vì thế Việt Nam là một thị trường kinh doanh vaccine lớn và tiềm năng vẫn đang bỏ ngỏ.
 
Việt Nam là một nước nhiệt đới gió mùa với nhiều bệnh truyền nhiễm phổ biến. Với số dân trên 93 triệu và tỉ lệ trẻ dưới 14 tuổi là 24,3%. Một chính sách tiêm chủng tốt là tất cả trẻ trước sáu tuổi đều cần được tiêm chủng đầy đủ, đúng độ tuổi các loại vaccine đã có mặt trên thị trường. Để ngừa 16 bệnh phổ biến ở trẻ em dưới sáu tuổi, mỗi trẻ cần phải tiêm ít nhất trước 30 liều (lần) trong năm năm đầu đời. Trong đó có cả năm lần vaccine cộng hợp ngừa sáu bệnh phổ biến ở trẻ em.

Thêm nữa, chính sách tiêm chủng của thế giới là tiêm chủng cho mọi lứa tuổi. Các cụ già trên 64 tuổi vẫn phải tiêm vaccine như cúm mùa hằng năm, viêm phổi do phế cầu. Người lớn đi xuất khẩu lao động, du học sinh phải được tiêm chủng trước khi ra nước ngoài.

Cơ chế độc quyền "giết" các nhà phân phối vaccine

Sự thiếu hụt, khan hiếm vaccine đã được nhà quản lý ngành, các nhà chuyên môn vaccine cảnh báo từ mấy năm nay. Vậy tại sao năm 2015, tình trạng này không được khắc phục; tại sao có tình trạng “khan hiếm” vaccine dịch vụ kéo dài đến ba năm?

Trong 6 nhà sản xuất vaccine cộng hợp, chỉ có 2 tập đoàn, công ty còn bán sản phẩm tại Việt Nam: Sanofi Pasteur (SP.Ltd) và GSK (Glaxo Smith Kline). Hai nhà sản xuất này có nhiều sản phẩm vaccine cộng hợp từ 3 đến 6 thành phần trong 1 liều. Câu hỏi đặt ra là thế giới có ít nhất sáu nhà sản xuất vaccine cộng hợp dùng cho trẻ em dưới sáu tuổi. Riêng loại dùng cho trẻ dưới 6 tuổi ngừa 6 đến 8 bệnh trong một hai mũi tiêm cũng rất đa dạng. Ví dụ như sản phẩm của GSK ngừa 6 bệnh bậch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, viêm đường hô hấp, viêm màng não mũ do HiB có 3-5 loại sản phẩm: Kinrix (4/1, không có VGB, HiB), Pediarix@ (5/1 không có HiB); Infanrix Hexa (6/1),… Hãng GSK nhiều năm liền có chính sách trợ giá cho Việt Nam.
 
Vậy tại sao lại lệ thuộc vào một, hai nhà sản xuất? Tại sao khi vào thị trường Việt Nam lại chỉ có hai loại Pentaxim và Infarix Hexa? Câu trả lời là sản phẩm Pentaxim và Infanrix Hexa của 2 hãng SPL & GSK vào Việt Nam thông qua hợp đồng “độc quyền phân phối”, “Độc quyền nhập khẩu”, “sản phẩm độc quyền”, “nhà phân phối độc quyền” (của hợp đồng giữa nhà sản xuất và nhà phân phối). Chính cơ chế này, cộng với sự trì trệ trong quản lý ngành, sự nhũng nhiễu, thiếu minh bạch trong cấp phép (quota) nhập khẩu - kinh doanh, minh bạch giá cả vaccine,… đã làm các nhà sản xuất ngán ngại, bỏ lỡ thị trường tiềm năng lớn Việt Nam.

Cơ chế là các hãng sản xuất không bán trực tiếp vào thị trường Việt Nam mà qua hai, ba công tầng nấc trung gian như cơ chế “bán hàng đa cấp”. Mặc dù bộ phận mạng lưới tiếp thị của các hãng này rất lớn. Họ chỉ làm nhiệm vụ “chăm sóc khách hàng”, “tổ chức hội thảo giới thiệu sản phẩm”,…

“Cơ chế nhà phân phối độc quyền” vẫn có thể khắc phục được ở tầm… chính sách của nhà quản lý. Nhà quản lý chính là Bộ Y tế, mà cụ thể là Cục Quản lý dược và Cục Y tế dự phòng. Vì hai cục này chịu trách nhiệm cấp phép nhập khẩu loại vaccine gì và quản lý hệ thống tiêm chủng ra sao. Tuy nhiên, các nhà quản lý biết rõ hệ thống “nguồn cung” nhưng không có động thái về chính sách, cơ chế để khắc phục. 

Chồng chéo trong quản lý vaccine
 
Quản lý ngành dược và y tế dự phòng với mảng tiêm chủng là vấn đề đau đầu của ngành y tế trong vòng hai thập niên lại đây. Đặc biệt là sự chồng chéo, bất cập trong quản lý thuốc và vaccine; sự trì trệ và chậm đổi mới của ngành y học dự phòng đối với chương trình tiêm chủng quốc gia. Trong đó bao gồm cả sản xuất và phân phối vaccine - sinh phẩm y tế.

Nguyên nhân sâu xa là thiếu hành lang pháp lý; không có chính sách rõ ràng và chiến lược dài hơi. Nếu có chính sách đúng và mang tầm chiến lược, luật lệ rõ ràng, minh bạch… thì sẽ không có tình trạng lệ thuộc nguồn cung cấp; các cháu sẽ được hưởng lợi từ sản phẩm vaccine và dịch vụ chất lượng cao. Từ đó sẽ hạn chế và loại trừ rủi ro do tai biến…

Chính sách tiêm chủng tốt là tất cả trẻ trước sáu tuổi đều cần được tiêm chủng đầy đủ, đúng độ tuổi các loại vaccine đã có mặt trên thị trường hoàn toàn miễn phí. Chính sách tiêm chủng tốt là tất cả trẻ em trên 14 tuổi được tiêm củng cố các mũi phòng các bệnh ở độ tuổi lớn hơn. Người lớn, từ người lao động trẻ đến các cụ già, được tiêm chủng các loại vaccine phù hợp với độ tuổi; chính sách tiêm chủng tốt là tiêm chủng không bị bỏ quên và nằm ngoài Luật BHYT như hiện nay. Đó là một sự lạc hậu so với các nước. Chính sách tiêm chủng tốt sẽ loại trừ việc chạy theo các vụ dịch gây ra bởi các bệnh lây truyền đã có vaccine.

Chương trình tiêm chủng mở rộng (EPI) là một chính sách đúng đắn và mang lại thành tựu tuyệt vời trong y học dự phòng. Nhưng hiện thời đã biến thành xu hướng chạy theo “dự án có thời hạn” và chỉ chờ đợi sự viện trợ bên ngoài.

(T.Hương)