20 năm tin học thống kê tài chính - 20 năm trí tuệ tập thể

Thấm thoắt đã 20 mùa thu trôi qua kể từ ngày 22/10/1989, ngày Bộ ra quyết định thành lập “Tổ nghiên cứu đề án tổ chức hệ thống tin học ngành Tài chính”. Trong dịp kỷ niệm đặc biệt này, chúng ta cùng nhìn lại những mốc quan trọng trên chặng đường phát triển CNTT ngành Tài chính để từ đó tạo đà vững bước cho kế hoạch ứng dụng CNTT hiện đại hóa ngành đến 2015 và tầm nhìn đến 2020.

Tin học Tài chính luôn được Lãnh đạo Nhà nước cấp cao quan tâm.Tin học Tài chính luôn được Lãnh đạo Nhà nước cấp cao quan tâm.

Trong lịch sử phát triển ngành Tài chính, năm 1989 là một mốc cực kỳ quan trọng. Đây là năm với những sự kiện lớn trong ngành liên quan đến việc tái cơ cấu lại tổ chức ngành, thiết kế lại các quy trình nghiệp vụ quan trọng của ngành Tài chính. Đánh dấu bằng việc nâng cấp bảng mục lục ngân sách nhà nước; chuẩn bị cho sự ra đời hệ thống Kho bạc nhà nước để từ đây ngành Tài chính chủ động hoàn toàn trong quy trình quản lý và cấp phát vốn NSNN; chuẩn bị kế hoạch để sáp nhập 3 cơ quan quản lý thu là Cục thu quốc doanh, Cục thu thuế công thương nghiệp và Cục thu thuế nông nghiệp để ra đời Tổng cục Thuế - cơ quan thu thuế nội địa thống nhất của nhà nước Việt nam, đặt dưới sự quản lý của Bộ Tài chính.

20 năm tin học thống kê tài chính - 20 năm trí tuệ tập thể ảnh 1
Hội đồng xét duyệt Đề án Tin học đầu tiên của Bộ Tài chính (tư liệu năm 1989).

Chúng tôi nhớ lại, tháng 9/1989, một cuộc họp rất quan trọng được đồng chí Chánh văn phòng Bộ Tài chính Nguyễn Sinh Hùng lúc bấy giờ (nay là Phó Thủ tướng thường trực) triệu tập. Tham dự cuộc họp có đồng chí Trần Văn Tá - Phó chánh văn phòng Bộ (sau này là Thứ trưởng thường trực Bộ Tài chính), đồng chí Phạm Văn Thuận - Phó văn phòng Bộ (sau này là Cục trưởng Cục Tin học và Thống kê tài chính, nay đã nghỉ hưu). Dự cuộc họp còn có cán bộ một số đơn vị trong Bộ Tài chính và Trường Đại học Tài chính kế toán - những người do Vụ Tổ chức cán bộ lựa chọn dựa trên quá trình trước đây được đào tạo về toán hoặc khoa học tính toán. Còn chúng tôi, những giáo viên tham gia thành lập và giảng dạy môn máy tính của Đại học Tài chính kế toán, cũng may mắn nằm trong số cán bộ dự cuộc họp lịch sử này.

Chủ trì cuộc họp, đồng chí Nguyễn Sinh Hùng đưa ra những yêu cầu cấp thiết của quá trình đổi mới công tác quản lý tài chính để theo kịp quá trình Đổi mới của đất nước, được khởi xướng từ năm 1986. Đồng chí nhấn mạnh, quá trình đổi mới diễn ra ở ngành Tài chính sẽ được thực hiện đồng thời trên cả 3 nội dung: hoàn chỉnh các quy trình nghiệp vụ; kiện toàn cơ cấu tổ chức và hiện đại hoá công tác xử lý thông tin. Đồng chí kết luận, để thực hiện 3 nội dung trên thì Tin học sẽ là công cụ cốt lõi và chỉ đạo cần thành lập một Tổ nghiên cứu việc ứng dụng Tin học vào công tác quản lý ngành Tài chính.

20 năm tin học thống kê tài chính - 20 năm trí tuệ tập thể ảnh 2
Trình bày với Lãnh đạo Bộ Tài chính về "Kế hoạch xây dựng và phát triển hệ thống thông tin thống kê tài chính đến năm 2010" (tư liệu năm 2004).

Sau cuộc họp kể trên, ngày 22/10/1989, Bộ Tài chính ra quyết định thành lập “Tổ nghiên cứu đề án tổ chức hệ thống tin học ngành tài chính”. Ban đầu, Tổ nghiên cứu gồm 8 cán bộ được chọn từ Văn phòng Bộ, từ các đơn vị trong Bộ và 3 giáo viên giảng dạy môn toán, máy tính của Đại học Tài chính kế toán. Tổ hoạt động dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Nguyễn Sinh Hùng - Chánh văn phòng Bộ, đồng chí Trần Văn Tá Phó chánh văn phòng Bộ và Tổ trưởng tổ nghiên cứu là đồng chí Phạm Văn Thuận - Phó chánh văn phòng Bộ lúc bấy giờ.

Đến nay, sau 20 năm phát triển công nghệ thông tin - truyền thông ngành Tài chính, chúng tôi vẫn nhớ không khí rất đặc biệt của cuộc họp lịch sử này, khi mà đất nước ta mới bước vào Đổi mới được vài năm, cả nước đang dồn sức cho việc xây dựng nhà máy thuỷ điện Hoà bình. Đồng chí Chánh văn phòng đã ví việc xây dựng và đưa vào hoạt động hệ thống tin học đối với ngành Tài chính cũng có ý nghĩa quan trọng như việc đưa vào hoạt động của nhà máy thuỷ điện Hoà bình đối với nền kinh tế đất nước. Hình ảnh trên đã tạo cảm hứng rất lớn đối với chúng tôi lúc đó và vẫn tiếp tục theo chúng tôi cho đến bây giờ.

Năm tháng qua đi, chúng tôi càng thấu hiểu tầm nhìn chiến lược, vượt thời gian của Lãnh đạo Bộ lúc đó. Đây chính là khởi nguồn cho sự thành công và lớn mạnh của tin học tài chính sau này.

Như chúng ta đã biết, cho đến tận cuối những năm 80 của thế kỷ trước, ứng dụng tin học vào hoạt động quản lý còn ở mức rất sơ khởi. Bản thân thuật ngữ để chỉ ngành khoa học này cũng thay đổi theo thời gian: đầu tiên là “khoa học tính toán”, rồi thay bằng thuật ngữ “tin học”, sau đó là “công nghệ thông tin” và hiện nay là cụm từ “công nghệ thông tin và truyền thông”.

20 năm tin học thống kê tài chính - 20 năm trí tuệ tập thể ảnh 3
Hệ thống Tin học Thống kê tài chính với sự đóng góp của các doanh nghiệp CNTT.

Đối với ngành Tài chính, có thể nói cho đến cuối những năm 80, việc ứng dụng tin học vẫn là một điều hoàn toàn xa lạ. Tuy nhiên, sớm nhận thức được tiềm năng của máy tính trong việc trợ giúp các nghiệp vụ tài chính, từ giữa năm 1989, các đồng chí lãnh đạo Văn phòng Bộ đã lặn lội đến tận các cơ sở khoa học hàng đầu về tin học lúc đó để trao đổi, tìm hiểu và đặt vấn đề giúp ngành Tài chính xây dựng đề án đưa tin học vào trợ giúp hoạt động nghiệp vụ để hiện đại hóa ngành.

Tổ nghiên cứu đề án bao gồm những đồng chí am hiểu sâu nghiệp vụ của ngành kết hợp với một số đồng chí có những kiến thức mới ở mức cơ bản về tin học được giao nhiệm vụ xây dựng tài liệu mô tả các yêu cầu của đề án tổ chức hệ thống tin học ngành tài chính làm căn cứ “đặt đầu bài” cho các cơ quan khoa học xây dựng đề án. Sáu đơn vị hàng đầu về tin học lúc đó được mời tham gia viết đề án gồm: Viện Tin học thuộc Viện Khoa học Việt nam; Học viện kỹ thuật quân sự I và II thuộc Bộ Quốc phòng; Trung tâm Tin học thuộc ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước; và Trung tâm thống kê tính toán thuộc Tổng cục bưu điện.

Làm thế nào để chọn được đề án tốt nhất cho ngành Tài chính? Lãnh đạo Bộ đã mời các giáo sư tiến sĩ là các chuyên gia giỏi nhất về khoa học tài chính và về tin học tham gia hội đồng xét duyệt đề án. Cho đến nay, giới tin học vẫn coi buổi trình bày đề án của các đơn vị kể trên và quá trình đánh giá xét tuyển đề án của hội đồng là “cuộc thầu tin học” lớn đầu tiên của đất nước trong lĩnh vực này. Buổi trình bày được tổ chức tại hội trường lớn Bộ Tài chính và cho đến nay những thành viên của tổ nghiên cứu đề án vẫn có quyền tự hào là sự kiện này đã thu hút sự tham gia trực tiếp của gần như tất cả các nhà khoa học hàng đầu của đất nước trong lĩnh vực tin học.

20 năm tin học thống kê tài chính - 20 năm trí tuệ tập thể ảnh 4
Trao đổi kinh nghiệm với các chuyên gia nước ngoài (tư liệu năm 1994).

Cuối cùng, đề án của Viện Tin học thuộc Viện khoa học Việt Nam được lựa chọn. Để triển khai đề án, tháng 12/1990 Bộ Tài chính ra quyết định thành lập “Ban quản lý các công trình ứng dụng tin học vào công tác quản lý tài chính” gọi tắt là Ban quản lý công trình tin học.

Giai đoạn đầu Ban này tương đương với một phòng trực thuộc Văn phòng Bộ. Có một kỷ niệm thú vị liên quan đến tên gọi của Ban. Chắc hẳn các bạn trẻ ngày nay khi đọc lại lịch sử ra đời tin học tài chính sẽ không hiểu tại sao lại là Ban quản lý công trình tin học? Bản thân chúng tôi lúc đó cũng tranh luận rất nhiều, chúng tôi muốn trình lên Lãnh đạo Văn phòng Bộ là nên thay từ “công trình” bằng “chương trình” như vậy tên gọi “Ban quản lý chương trình tin học” nghe thuận hơn và khi chuyển sang tiếng Anh để giao dịch với các tổ chức quốc tế cũng “chuẩn” hơn. Lúc đó đồng chí Chánh văn phòng Bộ mới phân tích cho chúng tôi hiểu: chúng ta có rất nhiều chương trình trên các lĩnh vực khác nhau, nhưng ít chương trình thành công và có ích cho đất nước. Cần phải thay “chương trình” bằng “công trình” vì đã là công trình thì dứt khoát phải làm cho được từ giai đoạn khởi công đến xây dựng và nghiệm thu đem vào sử dụng thực sự.

Như vậy, tên gọi “Ban quản lý công trình tin học” thể hiện ý chí quyết tâm của Bộ Tài chính trong việc xây dựng hệ thống tin học của ngành. Từ đó chúng tôi hết sức tự hào về tên gọi đặc biệt của đơn vị tin học đầu tiên của ngành, và tâm niệm cần cố gắng thực hiện tốt nhất các nhiệm vụ được giao để không phụ ý chí quyết tâm của các đồng chí lãnh đạo Văn phòng và Lãnh đạo Bộ. Một lý do nữa của tên gọi trên là trong giai đoạn đó, chi cho đầu tư phát triển chủ yếu là xây dựng cơ bản, chưa từng có hạng mục chi cho tin học từ ngân sách nhà nước, do vậy tên gọi “công trình tin học” có thể vận dụng như chi cho xây dựng cơ bản.

Có thể kể ra ở đây 2 mốc quan trọng nữa trong sự phát triển của đơn vị tin học đầu tiên của ngành. Ngày 28/10/1994, căn cứ Nghị định 178/CP của Chính Phủ về nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy Bộ Tài chính, Ban quản lý công trình tin học trở thành Ban Quản lý ứng dụng tin học - một mô hình tổ chức đơn vị ứng dụng CNTT tương đương cấp Vụ có nhiệm vụ giúp Bộ trưởng Bộ Tài chính thống nhất quản lý hoạt động phát triển ứng dụng tin học trong ngành tài chính; tổ chức Trung tâm dữ liệu và xử lý thông tin phục vụ cho công tác quản lý tài chính và điều hành ngân sách Nhà nước của Bộ.

Ngày 29/7/2003, Ban quản lý ứng dụng tin học chính thức chuyển thành Cục Tin học và Thống kê tài chính căn cứ theo Nghị định 77/2003/NĐ-CP ngày 1/7/2003 và Quyết định 117/2003/QĐ-BTC của Bộ Trưởng Bộ Tài chính. Đây có thể coi là một mốc quan trọng trong việc kiện toàn bộ máy giúp việc cho Bộ trưởng Bộ Tài chính thực hiện mục tiêu xây dựng nền Tài chính điện tử đến 2010 và tầm nhìn 2020, hợp nhất công tác tin học và thống kê để biến thông tin tài chính thành một nguồn lực quan trọng nhằm nâng cao chất lượng thực thi và điều hành nền tài chính Quốc gia.

Cùng với sự phát triển của Cục Tin học và Thống kê tài chính, các đơn vị tin học trong ngành cũng phát triển cả theo chiều sâu và chiều rộng. Đến nay các thành viên của đại gia đình tin học tài chính không phải chỉ có tin học ngành thuế, tin học ngành kho bạc mà đã  bao gồm cả tin học hải quan, tin học ngành chứng khoán, bảo hiểm, tin học dự trữ quốc gia với kiến trúc từ 2 đến 3 cấp: trung ương, tỉnh và huyện với hơn 3.000 cán bộ chuyên tin học. 

Tin học tài chính sẽ tiếp tục đồng hành và phát triển cùng với sự lớn mạnh và hiện đại hoá ngành Tài chính, nhưng dù vươn xa đến đâu, chúng ta cũng không thể quên “cái thuở ban đầu lưu luyến ấy”, ngày ra đời của đơn vị tin học đầu tiên của Ngành.

Nếu bây giờ có ai đó đặt câu hỏi: sau chặng đường 20 năm phát triển thì cái gì là tài sản quý giá nhất của Tin học tài chính? Chắc rằng trong phút chốc chúng ta không thể trả lời ngay được. Liệu tài sản quý giá nhất có phải là toàn bộ hạ tầng kỹ thuật mà cả ngành chúng ta đã tiết kiệm chi tiêu để gom góp xây dựng, để cho đến nay có thể tự hào là chúng ta có một mạng diện rộng vào loại lớn nhất nước kết nối hàng trăm mạng cục bộ của các cơ quan tài chính từ trung ương đến tỉnh, huyện theo chiều dọc và kết nối các cơ quan Tài chính, Thuế, Kho bạc, Hải quan, chứng khoán, dự trữ quốc gia theo chiều ngang với hàng trăm máy chủ và hàng chục ngàn máy trạm và các thiết bị CNTT khác? Hay tài sản quý giá nhất là gần 100 bộ chương trình ứng dụng đang hoạt động trên hạ tầng kỹ thuật để hỗ trợ hầu hết các hoạt động nghiệp vụ của ngành?

Có người lại cho rằng tài sản quý giá nhất là hệ thống cơ sở dữ liệu mà toàn ngành đã thu thập và lưu trữ phục vụ hoạt động tác nghiệp, điều hành và hoạch định chính sách của ngành Tài chính. Cũng có thể đội ngũ cán bộ tin học tài chính xuất phát từ Tổ tin học ban đầu gồm 8 người năm ấy, nay phát triển lên hơn 3 ngàn người đang ngày đêm cần mẫn vận hành thông suốt hệ thống thông tin - tin học hoá ngành Tài chính mới là tài sản quý giá nhất?

Tất cả những điều nêu trên đều đúng, nhưng riêng tôi lại nghĩ, tài sản quý giá nhất của Tin học tài chính là tổng hợp của tất cả những điều nêu trên và tài sản quý giá đó có tên gọi  là Trí tuệ tập thể. Trí tuệ tập thể là trí tuệ của các bậc lãnh đạo đã có tầm nhìn vượt thời gian để chỉ đạo ra đời hệ thống Tin học tài chính, thiết kế mô hình tổ chức để đảm bảo tính nhất quán mà vẫn phát huy được cao nhất tính tự chủ của các đơn vị Tin học trong ngành. Trí tuế tập thể là trí tuệ của hơn 3 ngàn cán bộ tin học ngành tài chính sáng tạo, cần mẫn, đoàn kết nhất trí xây dựng nên hệ thống tin học của ngành như ngày nay.

Tài sản Trí tuệ tập thể quý giá này sẽ là hành trang đi cùng Tin học tài chính để xây dựng thành công nền Tài chính điện tử bắt kịp bước tiến của thời đại. 

(Trần Nguyên Vũ - ghi chép)