Tách biệt và hạn chế rủi ro đối với ngân hàng khi cho vay tiêu dùng

Tín dụng tiêu dùng chủ yếu được cung cấp bởi ngân hàng thương mại và công ty tài chính. Theo thông lệ, thực tiễn hoạt động và yêu cầu quản lý nhà nước đối với hoạt động tín dụng tiêu dùng của 02 loại hình TCTD này, cần phải có văn bản quy phạm pháp luật riêng điều chỉnh hoạt động tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính phù hợp với đặc thù và phân khúc thị trường của công ty tài chính.

Ảnh minh họa.Ảnh minh họa.

Theo thông lệ quốc lệ, cho vay tiêu dùng được phân loại theo mục đích vay, cho vay tiêu dùng gồm cho vay tiêu dùng cư trú và cho vay tiêu dùng phi cư trú; Theo phương thức hoàn trả, cho vay tiêu dùng gồm cho vay tiêu dùng trả góp, cho vay tiêu dùng phi trả góp và cho vay tiêu dùng tuần hoàn (thông qua phát hành thẻ tín dụng hoặc phát hành séc thấu chi dựa trên tài khoản vãng lai); Căn cứ nguồn gốc khoản nợ, cho vay tiêu dùng gồm cho vay tiêu dùng gián tiếp và cho vay tiêu dùng trực tiếp. 

Tín dụng tiêu dùng được thực hiện bởi ngân hàng, công ty tài chính tín dụng tiêu dùng và các doanh nghiệp khác. Hoạt động tín dụng tiêu dùng của ngân hàng thương mại và công ty tài chính tín dụng tiêu dùng có sự khác biệt về đối tượng khách hàng, sản phẩm, cách thức tiếp cận khách hàng, quản trị rủi ro…Cụ thể, ngân hàng sẽ cho vay tiêu dùng mua, xây dựng, sửa chữa nhà ở; cho vay trả góp để mua phương tiện đi lại, trang thiết bị, đồ dùng gia đình; cho vay thấu chi; thẻ tín dụng; cho vay tiền mặt phục vụ mục đích tiêu dùng cá nhân (du học, du lịch, chữa bệnh,…). Còn Công ty tài chính cho vay trả góp; cho vay thấu chi (duyệt trước/không); cho vay payday (là hình thức cho vay ngắn hạn, giá trị khoản vay nhỏ, lãi suất cao, cho vay bằng tiền mặt hoặc bằng séc và trả theo ngày xác định); phiếu tín dụng mua đồ gia dụng; cho vay tiền mặt; mua hàng trả góp qua đường bưu điện; thẻ tín dụng,.. trong đó tập trung chủ yếu là cho vay trả góp mua phương tiện đi lại, trang thiết bị gia đình; thẻ tín dụng; phát hành thẻ mua hàng. Phần lớn các sản phẩm cho vay của công ty tài chính tiêu dùng là cho vay tín chấp, hoặc nếu có tài sản bảo đảm thì tài sản bảo đảm thường là hàng hóa được mua từ nguồn vốn tín dụng được cấp.

Hạn mức cho vay tiêu dùng bình quân của ngân hàng thường cao hơn hạn mức cho vay tiêu dùng bình quân của các công ty tài chính. Theo đó, Ngân hàng cho vay từ 6.000 đến 8.000 EUR (tương đương từ 165.000.000 đồng đến 250.000.000 đồng) với thời hạn dài, đặc biệt đối với các khoản cho vay để mua nhà ở đến 20 năm; Công ty tài chính cho vay từ 4.000 đến 8.000 EUR (tương đương từ 110.000.000 đồng đến 250.000.000 đồng) đối với cho vay mua xe máy, ô tô; từ 500 đến 2.500 EUR (tương đương từ 13.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng) đối với cho vay tiêu dùng tại POS... với thời hạn cho vay ngắn hơn ngân hàng, tối đa là 5 năm.

Tại Trung Quốc, để thúc đẩy sự phát triển của ngành tài chính tiêu dùng và điều chỉnh hoạt động của tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động kinh doanh tài chính tiêu dùng, Ủy ban giám sát ngân hàng Trung Quốc đã ban hành Quy định năm 2013 về các biện pháp quản lý đối với công ty tài chính tiêu dùng, theo đó quy định cho vay tiêu dùng của công ty tài chính là khoản cấp tín dụng cho khách hàng để phục vụ mục đích tiêu dùng (trừ cho vay mua nhà và cho vay mua ô tô). Công ty tài chính thực hiện cho vay tiêu dùng đối với cá nhân vay tiêu dùng không vượt quá RMB 200,000 (tương đương gần 700.000.000 VNĐ). Công ty tài chính tiêu dùng phải thiết lập cơ chế quản trị rủi ro để định giá lãi suất vay tiêu dùng và xác định mức lãi suất cho vay tiêu dùng trong phạm vi lãi suất của luật và các quy định hiện hành trên cơ sở chi phí vốn, chi phí rủi ro, tỷ suất lợi nhuận trên vốn và lãi suất thị trường, đảm bảo lãi suất cho vay tiêu dùng bù đắp đầy đủ các chi phí liên quan.

Có sự khác việt về sản phẩm tín dụng tiêu dùng

Ở Việt Nam, các tổ chức tín dụng (ngân hàng thương mại, công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô…) đều thực hiện cho vay tiêu dùng, tuy nhiên, hoạt động tín dụng tiêu dùng của các loại hình tổ chức tín dụng có sự khác biệt về sản phẩm, đối tượng khách hàng, cách thức tiếp cận khách hàng, hạn mức cho vay, thời hạn cho vay, quản trị rủi ro,...

Cụ thể, Quỹ tín dụng nhân dân và tổ chức tài chính vi mô là loại hình tổ chức tín dụng đặc thù, với đối tượng khách hàng, phương thức tiếp cận khách chuyên biệt và khác với hoạt động tín dụng tiêu dùng thông thường của các loại hình tổ chức tín dụng. Hiện nay, hoạt động tín dụng của quỹ tín dụng nhân dân và tổ chức tài chính vi mô được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật riêng. Hoạt động tín dụng tiêu dùng của ngân hàng thương mại và công ty tài chính đan xen lẫn nhau. Ngân hàng thương mại và công ty tài chính đều cung cấp một số sản phẩm tín dụng tiêu dùng như cho vay trả góp để mua phương tiện đi lại, trang thiết bị gia đình, cho vay tiền mặt phục vụ đời sống,... đối với đối tượng khách hàng phi chuẩn, cách thức tiếp cận qua điểm giới thiệu dịch vụ tương tự mô hình công ty tài chính tín dụng tiêu dùng, tiềm ẩn rủi ro lớn do ngân hàng nhận tiền gửi của dân, hoạt động đa năng, trong khi đó ngân hàng thương mại chưa có hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp phù hợp với phân khúc khách hàng đại chúng của công ty tài chính tín dụng tiêu dùng.

Để đảm bảo tính chuyên nghiệp, hạn chế rủi ro trong việc cung cấp tín dụng tiêu dùng đối với phân khúc khách hàng phi chuẩn, trong thời gian qua một số ngân hàng thương mại đã và đang xúc tiến việc thành lập công ty tài chính hoạt động chuyên ngành trong lĩnh vực tiêu dùng (NHTM CP Phát triển Nhà thành phố Hồ Chí Minh đã mua lại công ty tài chính Việt - SG, NHTM CP Việt Nam Thịnh Vượng mua lại công ty tài chính Than Khoáng sản và chuyển đổi hoạt động của các công ty tài chính này tập trung vào lĩnh vực tín dụng tiêu dùng). Bên cạnh đó, một số tổ chức, tập đoàn nước ngoài có kinh nghiệm trong lĩnh vực tín dụng tiêu dùng cũng đang xúc tiến việc thành lập công ty tài chính tín dụng tiêu dùng.

Việc cho phép tổ chức tài chính nước ngoài, ngân hàng thương mại trong nước mua lại công ty tài chính để chuyển đổi thành công ty tài chính tín dụng tiêu dùng là giải pháp khả thi để tái cơ cấu công ty tài chính, một mặt, đáp ứng được nhu cầu thành lập công ty tài chính tín dụng tiêu dùng của các tổ chức tài chính nước ngoài, ngân hàng thương mại, mặt khác, thúc đẩy nhanh tiến độ tái cơ cấu tổ chức tín dụng phi ngân hàng.

Với xu hướng chuyển đổi hoạt động sang cấp tín dụng tiêu dùng, thực tế hiện nay và trong tương lai sẽ có nhiều ngân hàng thương mại có nhu cầu thành lập công ty con trong lĩnh vực tín dụng tiêu dùng. Hoạt động tín dụng tiêu dùng của ngân hàng thương mại và công ty tài chính có nhiều điểm khác biệt theo phân khúc thị trường như đã trình bày ở trên. Tuy nhiên, chưa có văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh riêng đối với hoạt động tín dụng của công ty tài chính. Hiện nay, hoạt động cho vay nói chung của hai loại hình TCTD này đều chịu sự điều chỉnh của Quy chế cho vay ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 (Quy chế cho vay 1627) và các văn bản sửa đổi, bổ sung.

Tín dụng tiêu dùng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, nâng cao chất lượng sống cho người dân. Tại Việt Nam, tín dụng tiêu dùng chủ yếu được cung cấp bởi ngân hàng thương mại và công ty tài chính. Theo thông lệ, thực tiễn hoạt động và yêu cầu quản lý nhà nước đối với hoạt động tín dụng tiêu dùng của 02 loại hình TCTD này, cần phải có văn bản quy phạm pháp luật riêng điều chỉnh hoạt động tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính phù hợp với đặc thù và phân khúc thị trường của công ty tài chính.

Theo thông lệ và thực tế tại Việt Nam, đối tượng cấp tín dụng, lãi suất, sản phẩm cho vay tiêu dùng và kênh phân phối cho vay tiêu dùng... của công ty tài chính khác biệt so với hoạt động này của ngân hàng. Cho vay tiêu dùng của công ty tài chính thường gắn với rủi ro cao (do khách hàng của công ty tài chính là khách hàng phi chuẩn, chủ yếu cho vay tiêu dùng qua điểm giới thiệu dịch vụ, quy trình, thủ tục cho vay đơn giản, thời gian giải ngân nhanh).

Hiện nay, năng lực tài chính, nguồn vốn hoạt động của công ty tài chính còn nhiều hạn chế (vốn điều lệ thấp, nguồn vốn hoạt động chủ yếu là đi vay tổ chức tín dụng khác hoặc vay ngân hàng mẹ,…); Quản trị rủi ro, năng lực điều hành rất bất cập; hệ thống thông tin, công nghệ thông tin phục vụ quản trị rủi ro nhiều hạn chế. Các công ty tài chính đang trong quá trình chấn chỉnh, củng cố, tái cơ cấu theo Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015 ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/3/2012 của Thủ tướng Chính phủ. Cho vay bất động sản (cho vay mua, xây dựng nhà ở) có tính đặc thù và mức độ rủi ro cao, yêu cầu phải có nguồn lực tài chính, năng lực quản trị rủi ro chuyên nghiệp.

Từ lý do trên và theo mục tiêu, Thông tư quy định chỉ có 3 hoạt động mà công ty tài chính được thực hiện để cấp tín dụng tiêu dùng.

(T.Hương)