Đức chia sẻ kinh nghiệm cải cách thị trường điện cho Việt Nam

Sáng nay (8/12/2015), Viện Nghiên cứu quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) đã tổ chức Hội thảo “Kinh nghiệm cải cách thị trường điện cạnh tranh ở CHLB Đức và bài học đối với Việt Nam”.

Ảnh minh hoạ. Nguồn: Internet.Ảnh minh hoạ. Nguồn: Internet.

Điện có thể được mua ngay trên thị trường chứng khoán

Tại Hội thảo, Tiến sỹ Andreas Polk đã chia sẻ những kinh nghiệm trong quá trình cải cách thị trường điện ở Đức theo hướng tự do hóa. Theo Tiến sỹ Andreas Polk quá trình này ở Đức có hai tác nhân chính, diễn ra song song, đó là tự do hóa thị trường năng lượng và chuyển dần sang năng lượng tái tạo.

Cụ thể, Tiến sỹ Andreas Polk chia sẻ, vào năm 1998, ở Đức có 4 công ty nhà nước độc quyền thống lĩnh hầu hết thị trường điện đó là E.ON, RWE, Vattenfall, EnBW. Khi đó, Đức bắt đầu bước vào quá trình tự do hóa thị trường điện nhằm giảm bớt sự thống lĩnh của các công ty này, tăng cường sự cạnh tranh, từ đó giúp người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn và các công ty cũng phải nâng cao chất lượng, giảm giá thành.

Tuy nhiên, quá trình tự do hóa đã diễn ra không đơn giản bởi thị trường điện không chỉ đơn thuần có sản xuất điện và bán điện mà còn có quá trình truyền tải điện từ nơi sản xuất tới người sử dụng. Đây chính là khâu có sự độc quyền rõ nhất. Vậy câu hỏi đặt ra là phải giải quyết bài toán độc quyền tại nơi sản xuất, nơi bán và nơi truyền tải điện này như thế nào? Điều đó cần vai trò của nhà nước để đưa ra các quyết định về tiếp cận điện và các nguồn giá.

Thực tế ở Đức đã có hai luồng ý kiến. Một cho rằng tất cả các khâu nói trên phải quy về một công ty, nhưng đó là một ý tưởng tồi bởi như vậy sẽ tạo một thị trường đóng, làm giảm sự cạnh tranh.

Luồng ý kiến thứ hai cho rằng cần phải tách rời các công ty truyền tải điện ra khỏi công ty sản xuất điện, họ sẽ cung cấp các gói thị trường năng lượng do liên minh châu Âu quản lý.

Cùng với tự do hóa thị trường, Đức tiến hành song song chuyển sang năng lượng tái tạo. Họ ưu đãi đầu vào năng lượng tái tạo thông qua Luật Năng lượng tái tạo. Giảm nguyên liệu sơ cấp để sản xuất điện, chấm dứt dần điện hạt nhân. Điều này góp phần “xanh hóa” thị trường năng lượng ở Đức. Nếu như năm 1998, năng lượng tái tạo mới chỉ chiếm 5% trong ngành năng lượng của Đức thì tới năm 2014, con số này đã là hơn 26%. Hiện nay Đức vẫn tiếp tục đẩy mạnh năng lượng tái tạo để con số này còn có thể cao hơn nữa trong những năm tới.

Với hai tác nhân diễn ra song song nói trên, quá trình cải cách thị trường điện của Đức đã đem lại tác động tích cực cho khâu sản xuất, phân phối điện và cho cả thị trường. Trong việc sản xuất điện, tự do hóa đã giúp nhiều công ty gia nhập thị trường và tăng thị phần của các đối thủ cạnh tranh mới, làm giảm thị trường tập trung như trước đây. Thực tế, tới năm 2013, tổng thị phần của 4 công ty nhà nước nói trên đã giảm thị phần xuống mất 2/3.

Ở khâu phân phối điện, việc tự do hóa thị trường cũng có những tác động rất lớn trong việc thay đổi cơ cấu mạng lưới.

Với thị trường có thị trường bán buôn và bán lẻ điện, bất kì ai cũng có thể mua được nên thúc đẩy cạnh tranh mạnh mẽ. Giá điện được bán trên thị trường chứng khoán như bất kỳ hàng hóa nào, nghĩa là được điều chỉnh theo nhu cầu và biến động của thị trường và giá điện mà người tiêu dùng trả phụ thuộc vào chính hành vi của người tiêu dùng. Người tiêu dùng có quyền lựa chọn và thay đổi nhà cung cấp điện của mình sao cho hài lòng nhất.

 “Chính vì cạnh tranh và không còn sự tập trung như vậy nên có thời điểm, giá điện của Đức xuống rất thấp, có lúc giá điện 0 đồng, tức người mua không phải trả tiền điện như thời điểm cuối năm 2014. Giá điện thấp đã gây áp lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp sản xuất điện ở Đức buộc phải giảm chi phí, giá thành, giá bán”- Tiến sỹ Andreas Polk nói.

Việt Nam có thể xây dựng và phát triển thị trường điện cạnh tranh

Tiến sỹ Andreas Polk cho rằng, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng và phát triển thị trường điện cạnh tranh giống của Đức nếu chúng ta chú trọng phát triển mạnh nguồn điện từ năng lượng tái tạo và giảm sự tập trung của thị trường điện vào một doanh nghiệp nhà nước như EVN hiện nay.

Đặc biệt, theo ông Việt Nam có nhiều nắng, gió nên việc phát triển năng lượng tái tạo sẽ rất thuận lợi, giúp nguồn điện bền vững, giá thành rẻ đi và góp phần bảo vệ môi trường.

Ông cũng cho rằng, quá trình chuyển đổi từ thị trường độc quyền tập trung sang thị trường tự do là một quá trình lâu dài. Điều quan trọng là Việt Nam cần xác định các mục tiêu cụ thể. Nếu không thể cải cách tất cả các khâu sản xuất, truyền tải… cùng một lúc thì khi bắt đầu làm khâu này cần phải xác định bước tiếp theo sẽ phải làm gì để có thể đi đúng hướng.  

(T. Ngà)