GPMB là nguyên nhân khiến giải ngân ODA chậm

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tổng số vốn ODA và vốn vay ưu đãi giải ngân trong 6 tháng đầu năm 2013 đạt gần 2,3 tỷ USD, trong đó, vốn vay là 2,17 tỷ USD, viện trợ không hoàn lại là 107 triệu USD, cao hơn 13,8 % so với cùng kỳ năm ngoái.

Ảnh minh họa.Ảnh minh họa.
Tỷ lệ giải ngân còn thấp
 
Trong 6 tháng đầu năm 2013 tình hình thực hiện và giải ngân vốn ODA và vốn vay ưu đãi đã có những chuyển biến tích cực, đặc biệt đối với các chương trình, dự án do JICA (Nhật Bản) và WB tài trợ. Cụ thể, trong tài khóa 2012 (kết thúc vào tháng 3/2013), tỷ lệ giải ngân ODA vốn vay của Nhật Bản tại Việt Nam đạt 18,6%/năm, đứng đầu các nước sử dụng ODA vốn vay của Chính phủ Nhật Bản; tỷ lệ giải ngân của WB tại Việt Nam năm 2013 đạt 20%/năm, tăng từ mức 13% năm 2011 và 19%/năm năm 2012. 
 
Theo báo cáo 6 tháng đầu năm 2013 của các Bộ, ngành và địa phương gửi Bộ Kế hoạch và Đầu tư, số lượng các dự án được xếp hạng từ trung bình trở lên chiếm tỷ lệ cao, từ 81,97% - 81,82% (đối với cả dự án đầu tư và dự án hỗ trợ kỹ thuật), số các dự án có mức giải ngân từ 40% trở lên so với kế hoạch năm chiếm khoảng 48,31%.
 
Trong đó, Bộ Giao thông Vận tải hiện có 44 dự án (42 dự án đầu tư và 02 dự án hỗ trợ kỹ thuật). Theo báo cáo, trong 6 tháng đầu năm 2013 có 19 dự án của Bộ Giao thông Vận tải có mức giải ngân từ 40% trở lên so với kế hoạch năm, có tới 16 dự án có mức giải ngân thấp (dưới 20%), điển hình là Dự án cao tốc Đà Nẵng - Quảng Ngãi (4%); Đường cao tốc Bến Lức - Long Thành (16%); Dự án xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội tuyến số 1 (19%); Một số dự án ODA Trung Quốc và các nhà tài trợ thuộc khối EU do Tổng công ty đường sắt Việt Nam là chủ đầu tư (Dự án thông tin tín hiệu 3 tuyến phía Bắc và khu đầu mối Hà Nội; Thông tin tín hiệu đoạn Vinh - Sài Gòn)...
 
Theo đánh giá, các vấn đề về giải phóng mặt bằng (GPMB), đặc biệt là tại các thành phố lớn là nguyên nhân chính, trực tiếp gây chậm tiến độ thi công. Chi phí GPMB tăng 2 - 3 lần sau khi áp dụng Nghị định 9/2009/NĐ-CP nên hầu hết các dự án phải điều chỉnh tổng mức đầu tư, bố trí tăng nguồn vốn đối ứng trong điều kiện ngân sách nhà nước có nhiều khó khăn; Vốn đối ứng cho các dự án chưa đảm bảo nhu cầu; Việc điều chuyển các tiểu dự án về địa phương làm giảm nhẹ công việc của chủ đầu tư, tuy nhiên tiến độ thực hiện các công việc GPMB không nhanh hơn, một số địa phương còn làm chậm tiến độ của dự án.
 
Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện đang thực hiện 30 chương trình, dự án ODA (28 dự án đầu tư và 02 dự án hỗ trợ kỹ thuật). Tiến độ  giải ngân (vốn ODA và vốn đối ứng) trung bình của các dự án còn thấp, bằng 30,59 % kế hoạch năm 2013. Tỷ lệ giải ngân còn thấp là do một số các dự án mới triển khai hoạt động nên chưa giải ngân được vốn (Dự án phát triển giáo dục PTTH II; Dự án hỗ trợ kỹ thuật cho dự án THCS vùng khó khăn nhất giai đoạn II,...), bên cạnh đó là một số dự án đã đi vào giai đoạn kết thúc.
 
Đến nay, Bộ Y tế quản lý 48 chương trình, dự án ODA, trong đó có 21 dự án viện trợ không hoàn lại, 13 dự án vốn vay và 4 dự án hỗn hợp (cả vốn vay và không hoàn lại). Tiến độ thực hiện theo đánh giá là rất chậm so với kế hoạch năm 2013 (chỉ đạt 21,1%) với 21 dự án có tỷ lệ giải ngân dưới 40% và chỉ có 01 dự án có tỷ lệ giải ngân trên 80%.
 
Cũng theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, thành phố Hà Nội hiện có 23 dự án. Theo báo cáo của cơ quan chủ quản, mức giải ngân trung bình trong 6 tháng đầu năm 2013 đạt 57,3% kế hoạch được giao, trong đó giải ngân vốn ODA đạt 171% kế hoạch, giải ngân vốn đối ứng đạt 22% kế hoạch. Nhìn chung tiến độ giải ngân vốn ODA là cao, tuy nhiên giải ngân vốn đối ứng còn chưa đạt yêu cầu đề ra. Một số dự án ODA lớn của Hà Nội còn chậm tiến độ so với cam kết đã ký với nhà tài trợ, trung bình chậm từ 2 - 3 năm. Một số dự án chậm tiến độ điển hình là: Dự án phát triển giao thông đô thị Hà Nội; Dự án tuyến đường sắt đô thị thí điểm TPHN (đoạn Nhổn - ga Hà Nội),... Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tiến độ thực hiện và giải ngân chậm là do khối lượng GPMB lớn, trong khi các chế độ chính sách, quy trình thực hiện công tác GPMB có nhiều thay đổi làm gián đoạn và kéo dài thời gian bàn giao mặt bằng.
 
TP. Hồ Chí Minh hiện quản lý 21 dự án trong đó có 10 dự án đầu tư và 11 dư án hỗ trợ kỹ thuật. Theo báo cáo của cơ quan chủ quản, tổng mức giải ngân ODA 6 tháng đầu năm 2013 đạt 1.783 tỷ đồng với tổng vốn đối ứng đạt 108 tỷ đồng, vốn ODA đạt 1.675 tỷ đồng. Đánh giá chung, trong 6 tháng năm 2013, tỷ lệ giải ngân các chương trình, dự án trên địa bàn thành phố là tương đối chậm với 07 dự án có tỷ lệ giải ngân dưới 40% kế hoạch giao. Cũng tương tự Hà Nội, công tác đền bù GPMB và di dời các công trình tiện ích là một trong những nguyên nhân chính ảnh hưởng tới tình hình thực hiện và tiến độ giải ngân của các dự án.
 
Thành phố Hải Phòng hiện có 08 dự án đang thực hiện. Nhìn chung, các dự án đều giải ngân còn chậm với mức giải ngân trung bình chỉ đạt 31,93% so với kế hoạch năm (vốn ODA đạt 26,95% kế hoạch, vốn đối ứng đạt 57,3% kế hoạch). Mặc dù vậy thì so với cùng kỳ năm 2012, tỷ lệ giải ngân vốn ODA đã tăng 2,18 lần và tỷ lệ giải ngân vốn đối ứng tăng 2,39 lần. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tiến độ các chương trình, dự án vẫn còn giải ngân chưa được như mong muốn là do kinh phí bố trí cho công tác GPMB còn chưa kịp thời trong một số trường hợp; công tác kiểm kê bồi thường cho dân vẫn còn có sai sót gây thắc mắc, khiếu nại; việc bố trí vốn đối ứng chưa đáp ứng được yêu cầu theo cam kết với nhà tài trợ; thủ tục giải ngân cho các dự án còn phức tạp, nhiều bước làm chậm trễ việc thanh toán,...
 
Thành phố Đà Nẵng hiện đang triển khai thực hiện 10 dự án ODA trong đó có 08 dự án đầu tư và 02 dự án hỗ trợ kỹ thuật. Theo báo cáo của cơ quan chủ quản, trong 6 tháng đầu năm 2013 trong số 10 dự án đang triển khai thì có 06 dự án có giải ngân và 04 dự án chưa giải ngân. Đánh giá chung mức giải ngân của các dự án đạt yêu cầu đề ra. Tuy vậy trong quá trình thực hiện, một số yếu tố còn ảnh hưởng tới tiến độ của chương trình, dự án là: thủ tục tiếp nhận dự án còn phức tạp; thời gian trình phê duyệt danh mục, gia hạn, ký kết hiệp định... còn kéo dài.
 
Cần khẩn trương gỡ vướng mắc trong công tác GPMB
 
Tình hình ký kết và giải ngân vốn ODA và vốn vay ưu đãi trong 6 tháng đầu năm 2013 đạt được những tiến bộ nhất định do sự điều hành sát sao của Chính phủ, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước về ODA, các Bộ, ngành, địa phương và các nhà tài trợ trong công tác chuẩn bị, chuẩn bị thực hiện và thực hiện các chương trình, dự án.
 
Cụ thể, để phù hợp với thực tiễn và bối cảnh mới trong quan hệ hợp tác phát triển, Chính phủ đã ban hành Nghị định 38/2013/NĐ-CP ngày 23/04/2013 về quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ. Nghị định này được các nhà tài trợ đánh giá là một bước tiến bộ về thể chế, giúp giải quyết các khó khăn, tồn tại hiện nay đối với các chương trình, dự án ODA.  
      
Đồng thời, tăng cường quan hệ đối tác và nâng cao hiệu quả viện trợ. Theo đó, việc triển khai hoạt động của Ban chỉ đạo quốc gia về ODA và vốn vay ưu đãi phối hợp với các nhà tài trợ xác định những dự án chậm, có nhiều vướng mắc lớn để đưa vào “Danh sách đen” để kiểm điểm và giám sát chặt chẽ và thường xuyên đã tạo động lực để các cơ quan chủ quản và chủ dự án phải quyết tâm tháo gỡ các vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ thực hiện và giải ngân với mục tiêu đưa dự án ra khỏi danh sách này. Điển hình là các vấn đề như GPMB và tái định cư các dự án giao thông trên địa bàn Hà Nội, bổ sung vốn đối ứng cho các dự án cấp bách, kiện toàn bộ máy quản lý dự án, khiếu nại trong đấu thầu, tranh chấp hợp đồng.
 
Đặc biệt, việc Thủ tướng Chính phủ cho phép ứng trước nguồn vốn đối ứng cho các dự án ODA đã tạo điều kiện cho các chương trình, dự án ODA đẩy nhanh tiến độ, đặc biệt trong công tác GPMB, triển khai các hạng mục cần thiết để sớm hoàn thành và đưa các công trình vào khai thác, sử dụng. Đối với các nhà tài trợ như WB, ADB, Nhật Bản... việc ứng trước vốn đối ứng này đã thể hiện quyết tâm cao của Chính phủ trong việc thực hiện các cam kết của mình trong các hiệp định đã ký kết, từ đó khích lệ các nhà tài trợ tiếp tục dành ODA cho Việt Nam.
 
Tuy nhiên, việc thực hiện các chương trình, dự án trong 6 tháng đầu năm 2013 còn tồn tại nhiều hạn chế và đang từng bước được giải quyết như: Vướng mắc trong công tác GPMB. Đây là vướng mắc gặp phải ở nhiều địa phương trong cả nước, trong đó nổi bật là tại một số thành phố lớn mà đặc biệt là tại Hà Nội.
 
Các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến chậm trễ trong công tác này đó là: Sự khác biệt về chính sách đền bù,GPMB và tái định cư giữa Việt Nam và nhà tài trợ; sự khác biệt về mức giá đền bù giữa các địa phương liền kề ở cùng một dự án; Thay đổi chính sách về GPMB và tái định cư làm tăng chi phí GPMB; Quy hoạch ở các địa phương không ổn định đã dẫn đến việc phải điều chỉnh dự án; Thiếu vốn đối ứng cho công tác đền bù, GPMB và tái định cư. Bên cạnh đó, việc bố trí vốn đối ứng vẫn chưa đáp ứng được đầy đủ nhu cầu, mặc dù đã được sự quan tâm đặc biệt của Chính phủ và các Bộ, ngành, địa phương, đặc biệt là vốn đối ứng cho công tác GPMB và tái định cư đối với các dự án đầu tư xây dựng. Tình trạng này xảy ra nhiều ở các dự án giao thông và phát triển đô thị do khả năng bố trí vốn đối ứng từ ngân sách trung ương và ngân sách của các địa phương bị hạn chế.
 
Theo Bộ trưởng Bùi Quang Vinh, thời gian tới cần tiếp tục xử lý các vướng mắc trong công tác GPMB, đặc biệt là tại các thành phố lớn (như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh...); Cần xây dựng hướng dẫn chung về xây dựng và phê duyệt khung chính sách tái định cư đối với một hoặc nhiều nhà tài trợ để rút ngắn thời gian trình, duyệt. Đặc biệt, chủ dự án cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và các cơ quan có liên quan trong việc tổ chức kiểm đếm, xây dựng phương án đền bù và bố trí kịp thời vốn bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, trong trường hợp thiếu vốn đối ứng cho công tác đền bù, GPMB và tái định cư cần báo cáo cơ quan chủ quản để có phương án xử lý. 
 
Như vậy, trên cơ sở báo cáo chi tiết tình hình thực hiện và giải ngân vốn ODA 6 tháng đầu năm 2013 của các Bộ, ngành, địa phương, phân tích những mặt được và chưa được, tính đến những yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến tình hình thực hiện vốn ODA các tháng cuối năm 2013, dự kiến mức giải ngân vốn ODA và vốn vay ưu đãi cả năm 2013 đạt khoảng 4,5 tỷ USD, trong đó, vốn vay là 4,25 triệu USD, viện trợ không hoàn lại: 250 triệu USD, trong đó 470 triệu USD thực hiện thông qua các khoản giải ngân nhanh. Một số nhà tài trợ dự kiến có mức giải ngân cao trong năm 2013 là: WB (1.009 triệu USD); Nhật Bản (1.750 triệu USD); ADB (763 triệu USD); Hàn Quốc (215 triệu USD)...
 
(T.Hương)