Phát triển thị trường điện cạnh tranh tại VN: Còn nhiều thách thức

Mới đây, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) tổ chứ hội thảo “Kinh nghiệm cải cách thị trường điện cạnh tranh ở Cộng hòa Liên bang Đức và bài học đối với Việt Nam”. Tại đây, các chuyên gia cho rằng, bên cạnh những thuận lợi thì không ít thách thức đối với thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam.  

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.

Theo Thạc sỹ Lê Đồng Hải, chuyên gia thị trường điện, Cục Điều tiết điện lực, Bộ Công thương cho biết, hoạt động kinh doanh của ngành điện Việt Nam được phân chia thành các khâu: phát điện, truyền tải, phân phối và kinh doanh bán buôn, bán lẻ điện. Ngoài các đơn vị này, trong ngành điện Việt Nam hiện nay còn có đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện.

Khâu phát điện hiện nay đã có sự cạnh tranh với sự tham gia đầu tư và vận hành của nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước như các Tổng công ty phát điện 1, 2, 3, các nhà máy điện thủy điện chiến lược đa mục tiêu trực thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tổng công ty Điện lực Dầu khí, Tổng công ty Điện lực - Vinacomin...

Các khâu truyền tải và phân phối điện có tính chất độc quyền tự nhiên nên trong phạm vi địa lý nhất định chỉ có duy nhất một đơn vị cung cáp các dịch vụ này. Hiện Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) đang thực hiện vai trò của đơn vị truyền tải điện.Còn các đơn vị phân phối điện và bán lẻ điện hiện được đảm nhiệm bởi 5 tổng công ty điện lực là Tổng Công ty điện lực miền bắc, Tổng công ty điện lực miền Trung, Tổng Công ty điện lực miền Nam, Tổng Công ty điện lực thành phố Hà Nội và Tổng Công ty điện lực thành phố Hồ Chí Minh.

Đơn vị đảm nhiệm chức năng vận hành hệ thống điện và thị trường điện là Trung tâm Điều độ Hệ thống điện quốc và Công ty mua bán điện (EVNEPTC) là đơn vị mua buôn duy nhất trong thị trường phát điện cạnh tranh, có chức năng mua toàn bộ điện năng qua thị trường điện và qua hợp đồng mua bán điện.

Đánh giá về kết quả của ngành điện Việt Nam, ông Cao Đạt Khoa Trưởng BQL Vốn, Tập đoàn Điện lực VN cho biết, ngành điện Việt Nam đã tiến một bước dài từ một quốc gia thiếu điện đến có đủ điện, thậm chí là có công suất dự phòng trong vài năm trở lại đây. Đặc biệt, từ tháng 7/2012, thực hiện Quyết định số 63/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ Bộ Công Thương đã chỉ đạo Cục Điều tiết điện lực, EVN và các đơn vị liên quan triển khai xây dựng và đưa Thị trường phát điện cạnh tranh vào vận hành. Tới nay, thế độc quyền nhà nước của EVN đã được xóa bỏ, từ chỗ sở hữu toàn bộ năng lực phát điện đến chỗ chỉ nắm giữ 20% năng lực phát điện tại công ty mẹ và 40% tại các Tổng công ty phát điện. EVN đang tích cực thực hiện cổ phần hóa các Tổng công ty phát điện, khi đủ điều kiện sẽ tách ra độc lập với EVN, phù hợp với lộ trình phát triển thị trường điện Việt Nam và khả năng tham gia của các nhà đầu tư. 

Ông Lê Đồng Hải cho rằng, sau 3 năm đi vào hoạt động chính thức, thị trường phát điện cạnh tranh đã thu được những thành công như: hệ thống điện đã được vận hành an toàn và đáng tin cậy, cung cấp đủ điện cho phát triển kinh tế-xã hội, không có sự cố có nguyên nhân từ việc vận hành thị trường điện, đảm bảo cung cấp cho hệ thống điện quốc gia.

Đồng thời, việc vận hành thị trường phát điện cạnh tranh đã tăng minh bạch, công bằng trong việc huy động các nguồn điện thông qua bản chào giá của nhà máy. Nhà máy nào chào giá thấp sẽ được huy động trước, sau đó đến các nhà máy tiếp theo cho đến khi đáp ứng được nhu cầu của phụ tải.

Bên cạnh đó, các đơn vị phát điện đã nhận thức được tầm quan trọng, chủ động hơn trong công tác vận hành, rút ngắn thời gian sửa chữa, bảo dưỡng, cắt giảm chi phí vận hành, chủ động chào giá nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất của đơn vị. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả chung của toàn hệ thống.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu ban đầu thì ngành điện còn tồn tại không ít khó khăn. Đó là tỷ lệ các nhà máy trực tiếp tham gia thị trường điện tăng nhanh nhưng thị phần các nhà máy điện gián tiếp tham gia thị trường điện vẫn còn cao.

Khoảng 50% công suất lắp đặt không tham gia thị trường và không tham gia xác định giá thị trường. Do vậy, giá thị trường chưa phản ảnh chính xác chi phí biên của toàn hệ thống điện.

Hạ tầng công nghệ thông tin hiện nay mới ở mức đáp ứng yêu cầu cơ bản. Hệ thống điều khiển, giám sát và thu thập dữ liệu, quản lý năng lượng (SCADA/EMS), hệ thống phần mềm mô phỏng chưa được trang bị đầy đủ.

Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật phục vụ vận hành thị trường điện còn chưa hoàn thiện như quy định về việc đưa các nhà máy thủy điện đa mục tiêu, nhà máy điện BOT tham gia thị trường điện, các quy định về điều độ thời gian thực…

Tính minh bạch của thị trường còn nhiều hạn chế: Tính độc lập của đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện còn chưa đảm bảo vì hiện vẫn là đợn vị hạch toán phụ thuộc EVN, thông tin cung cấp trên thị trường còn hạn chế…

Để giải quyết những khó khăn nói trên, theo ông Lê Hồng Hải, ngành điện cần quyết liệt hơn nữa trong việc đôn đốc các nhà máy điện mới chuẩn bị các điều kiện để tham gia thị trường điện và nghiên cứu phương án tham gia thị trường điện của các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu và nhà máy điện BOT.

Còn theo ông Cao Đạt Khoa, Việt Nam cần xem xét luật hóa quá trình tái cơ cấu ngành điện, thể hiện cam kết nhất quán, kiên định về định hướng thị trường điện, từng bước ngành điện hoạt động đúng theo quy luật cơ bản thị trường về quan hệ cung – cầu, giá cả. Về phía cung, phát triển nguồn điện cân bằng theo khu vực, theo công nghệ, thân thiện môi truờng, phù hợp với cam kết của cộng đồng quốc tế về biến đổi khí hậu. Về phía cầu cũng cần thay đổi hành vi tiêu dùng điện theo hướng tiết kiệm, hiệu quả và chấp nhận cơ chế thị trường trong ngành điện...

(T.Ngà)