Tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính - góp phần phục hồi tăng trưởng kinh tế năm 2010

 (Tạp chí Tài chính Điện tử số 78 ngày 15/12/2009) - Phát biểu tại Hội nghị Triển khai Nghị quyết của Quốc hội về nhiệm vụ tài chính - ngân sách năm 2010 do Bộ Tài chính tổ chức mới đây, Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng đặt ra mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng số 1 trong thời gian tới là tập trung mọi nỗ lực để sang năm 2010, Việt Nam phải phục hồi được nền kinh tế, đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế từ 6,5 - 7%, và tới năm 2011 đạt 7 - 8%.

Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị. Ảnh: Chí Thanh.Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị. Ảnh: Chí Thanh.

Đây là nhiệm vụ không hề đơn giản đối với những người làm công tác tài chính, đặc biệt là Bộ Tài chính. Để có thể đạt mục tiêu này, một trong những phần việc khá “nặng” mà Bộ Tài chính và ngành Tài chính phải “gánh vác” chính là tháo gỡ những vướng mắc, bất cập về cơ chế chính sách tài chính liên quan tới mọi hoạt động trong đời sống xã hội, từ các Bộ, ngành Trung ương, các địa phương, đến cả từng doanh nghiệp và người dân…

Bài toán phân bổ kinh phí

Tiêu chí phục hồi kinh tế

Theo Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng, tiêu chí “phục hồi kinh tế” được thể hiện ở những điểm sau: Chuẩn bị lấy lại đà tăng trưởng kinh tế khoảng 7 - 8%. Tập trung mọi nỗ lực để năm 2010 phục hồi nền kinh tế, tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt từ 6,5 - 7%; và năm 2011 đạt 7 - 8%. Đây là con số nói lên quyết tâm cao của Đảng và toàn dân, đồng thời là nhiệm vụ rất nặng nề của ngành tài chính cả nước cũng như của công tác tài chính tại các Bộ, ngành Trung ương và địa phương. Phải làm hết sức mình để đạt được, giữ được nền kinh tế tăng trưởng.

Đảm trách nhiệm vụ “tay hòm chìa khoá” cho Chính phủ, hàng năm, Bộ Tài chính đều làm “quân sư tham mưu” cho Chính phủ, Quốc hội trong việc phân bổ kinh phí từ ngân sách cho các Bộ, ngành, địa phương… Tuy nhiên, theo phản ánh của không ít Bộ, ngành và địa phương thì việc phân bổ kinh phí thời gian qua chưa thực sự hiệu quả.

Ông Nguyễn Quân, Thứ trưởng Bộ Khoa học & Công nghệ (KHCN), cho biết việc phân bổ kinh phí cho KHCN, đặc biệt ở cấp địa phương hiện đang gặp một số khó khăn. Với nguyên tắc ổn định ngân sách trong 3 - 4 năm, thì hàng năm rất khó điều chỉnh kế hoạch phân bổ ngân sách cho các địa phương khi làm kế hoạch phân bổ báo cáo Bộ Tài chính và trình lên Chính phủ.

Tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính - góp phần phục hồi tăng trưởng kinh tế năm 2010 ảnh 1
Các đại biểu nghe ý kiến của lãnh đạo các tỉnh thông qua kênh trực tuyến.

Trên thực tế, các địa phương phát triển không đồng đều, nhiều địa phương có nhu cầu sử dụng kinh phí KHCN lớn, nhưng cũng nhiều địa phương hạn chế năng lực giải ngân. “Chúng tôi mong rằng việc điều chỉnh kinh phí KHCN, đặc biệt là kinh phí đầu tư phát triển từ nguồn của Bộ KHCN được linh hoạt hơn, đáp ứng nhu cầu của địa phương. Nguyên tắc phân bổ nên theo hướng địa phương nào làm tốt, nhu cầu vốn cao thì có thể phân bổ tăng thêm, địa phương nào năng lực giải ngân kém hoặc không thực hiện đúng mục đích sử dụng của năm trước thì có thể giảm phân bổ”, ông Quân đề xuất.

Thời gian qua, đã có nhiều địa phương đề xuất Bộ Tài chính duyệt mức phân bổ kinh phí từ ngân sách cao hơn nhưng chưa được đáp ứng.

Hiện tại, nhiệm vụ KHCN của các Bộ, ngành Trung ương cũng như các nhiệm vụ KHCN trọng điểm của các địa phương hoặc các nhiệm vụ KHCN liên vùng thường rất khó có được nguồn kinh phí thực hiện bởi đây là những nhiệm vụ đột xuất do Chính phủ giao hoặc phát sinh theo tình hình phát triển kinh tế xã hội.

Do có quy định rằng không thể sử dụng ngân sách Trung ương hỗ trợ trực tiếp cho các đơn vị hoạt động tại địa phương nên việc bố trí nguồn vốn đáp ứng một số nhiệm vụ cấp bách, trọng điểm của các Bộ, ngành Trung ương, địa phương thời gian qua thường bị động và chậm trễ. Để khắc phục bất cập này, Bộ KHCN đã đề nghị Quốc hội ủng hộ quan điểm khi xây dựng kế hoạch và dự toán ngân sách dành cho KHCN của địa phương thì cần căn cứ vào nhu cầu phát triển KHCN và năng lực cơ sở hạ tầng, nhân lực và khả năng giải ngân để xem xét cân đối cho phát triển kinh tế xã hội của địa phương trước khi trình các cấp có thẩm quyền quyết định.

“Một vài năm tới, chúng tôi sẽ căn cứ vào tình hình thực hiện dự toán KHCN của các địa phương, Bộ ngành trong những năm vừa qua để phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch Đầu tư trình Chính phủ, Quốc hội phân bổ kinh phí đầu tư cho KHCN của các tỉnh, thành phố”, ông Quân chia sẻ.

Dự kiến sẽ phân bổ khoảng 20% tổng đầu tư KHCN (Quốc hội đã thông qua mức tổng đầu tư KHCN là 2%GDP - PV) cho đầu tư phát triển và kinh phí sự nghiệp khoa học (mấy năm qua, tỷ trọng này khoảng 35 - 40%, nhưng rà soát thấy nhiều địa phương không sử dụng đúng mục đích, không sử dụng hết hoặc không giải ngân được; năm 2009, tỷ lệ bình quân trong cả nước giải ngân cho kinh phí đầu tư phát triển cho KHCN của địa phương chỉ đạt 40% - PV).

Cũng theo ông Quân, thời gian tới, có thể giảm nguồn phân bổ cho đầu tư phát triển đối với các địa phương, đồng thời dùng nguồn còn lại đó cân đối với ngân sách Trung ương để hỗ trợ các chương trình mục tiêu, trọng điểm của Chính phủ cũng như những nhiệm vụ đột xuất của các địa phương (hiện đang không có nguồn để chi), ví dụ như hệ thống các phòng thí nghiệm chuyên ngành của các Bộ, ngành đã được Chính phủ phê duyệt; hoặc hệ thống các trung tâm kiểm định, kiểm nghiệm chuyên ngành đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, chất lượng mũ bảo hiểm, đồ chơi trẻ em… đặc biệt là trung tâm ở các vùng kinh tế trọng điểm; hoặc tổ chức các hoạt động KHCN có tính đột phá để tạo sự phát triển kinh tế cho một vùng….

Cùng chung nhận định rằng phân bổ dự toán ngân sách địa phương hiện chưa hợp lý, bà Nguyễn Thị Hồng, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM dẫn chứng minh hoạ bằng thực tiễn tại địa phương mình. Cụ thể, theo quy định tại Điều 25 Luật Ngân sách Nhà nước thì Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp được quyền quyết định mức phân bổ dự toán ngân sách cấp mình bao gồm tổng số và mức chi từng lĩnh vực. Tuy nhiên, việc giao dự toán ngân sách của Bộ đối với TP.HCM hiện nay vẫn khá chi tiết, gồm cả giáo dục, y tế… Hơn nữa, trong dự toán ngân sách hàng năm, Bộ Tài chính không xem xét giải quyết các khoản chi đặc thù của thành phố, ví dụ như chi cho công tác trợ giá thuế, chưa tính đầy đủ chi về môi trường…

“Khi TP.HCM sắp xếp, cân đối lại ngân sách địa phương thì thấy không phù hợp với bố trí ngân sách của Trung ương. Dễ dẫn tới hệ quả là TP.HCM trở nên “không chấp hành chỉ đạo” của Chính phủ và Bộ Tài chính. Mong Bộ trưởng xem xét bố trí giao việc phân bổ ngân sách cho HĐND của thành phố thực hiện”, bà Hồng kiến nghị.

Tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính - góp phần phục hồi tăng trưởng kinh tế năm 2010 ảnh 2
Hội nghị được tổ chức trực tuyến.

Tự trang trải = cắt hết hỗ trợ của Nhà nước (?)

Bất cập trong điều hành, thực hiện dự toán ngân sách Nhà nước

Thứ trưởng thường trực Bộ Tài chính Nguyễn Công Nghiệp Công thẳng thắn nhận xét: Công tác điều hành, thực hiện dự toán ngân sách Nhà nước (NSNN) thời gian qua vẫn còn một số hạn chế.

Chẳng hạn, việc triển khai dự toán NSNN năm 2009 còn chậm, cả chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi chương trình mục tiêu. Đến thời điểm này vẫn còn một số Bộ, ngành, địa phương chưa hoàn thành việc phân khai kế hoạch vốn trái phiếu Chính phủ bổ sung năm 2009 và tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản năm 2009 vẫn thấp. Cụ thể, về vốn xây dựng cơ bản tập trung: Bộ Xây dựng mới giải ngân được 10%, Bộ Thông tin & Truyền thông - 25%, Bộ Kế hoạch & Đầu tư - 22%, Tuyên Quang - 33%, Trà Vinh - 40%...; Vốn trái phiếu Chính phủ: Bộ Quốc phòng - 10%, Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn - 28%, Vĩnh Phúc - 1%, Nghệ An - 8%, Bình Định - 10%...).

Hoặc tình hình thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong chi tiêu NSNN tuy đã có kết quả tích cực song vẫn thấp so với tiềm năng và yêu cầu. Tình trạng lãng phí trong một số lĩnh vực như đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý và sử dụng đất đai vẫn chậm được khắc phục (thậm chí có trường hợp do động cơ tham nhũng dẫn đến các vi phạm về quản lý, kéo theo hậu quả lãng phí); trong đó đặc biệt là những tồn tại, hạn chế trong quy hoạch, kế hoạch (bao gồm cả quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch xây dựng, quy hoạch sử dụng đất…).

Nghị định 115 của Chính phủ quy định về việc tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức KHCN và đơn vị sự nghiệp là một chủ trương đúng đắn bởi việc chuyển các tổ chức KHCN, đơn vị sự nghiệp sang hoạt động theo mô hình doanh nghiệp sẽ tăng sự năng động và hiệu quả hoạt động của các đơn vị. Thế nhưng trên thực tế, không nên quyết liệt triển khai một cách cứng nhắc chủ trương này.

Ông Nguyễn Quân cho biết các tổ chức KHCN, nhất là các trung tâm ứng dụng KHCN ở địa phương hầu hết hoạt động theo tính chất dịch vụ công - cung cấp các dịch vụ về KHCN cho nông dân, nông nghiệp, nông thôn. Nguồn thu sự nghiệp của họ rất nhỏ, gần như không đáng kể. Vì thế, việc chuyển sang hoạt động theo mô hình doanh nghiệp rất khó khăn. Đã thế, một số cán bộ hữu trách lại có quan niệm chưa đúng rằng tự trang trải nghĩa là Nhà nước không đầu tư, hỗ trợ cho các tổ chức này nữa.

“Cần thống nhất lại rằng “tự trang trải” của Nghị định 115 chỉ là tự trang trải kinh phí hoạt động thường xuyên (quỹ lương và chi phí hoạt động bộ máy), còn lại các kinh phí khác từ nguồn ngân sách Nhà nước cấp vẫn tiếp tục được hỗ trợ, kể cả kinh phí đầu tư phát triển, kinh phí hợp tác quốc tế…”, ông Quân khuyến nghị.

Trên thực tế, Bộ KHCN đã có hướng dẫn cho các Sở KHCN địa phương rằng đơn vị KHCN nào có nguồn thu sự nghiệp nhỏ hơn 70% tổng nguồn thu thì vẫn được Nhà nước tiếp tục cấp kinh phí thường xuyên. Tuy nhiên, vẫn có một vài địa phương đã dự kiến ngừng cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cũng như mọi kinh phí đầu tư phát triển cho các tổ chức KHCN địa phương.

Theo ông Quân, việc “cắt hết hỗ trợ” như vậy gây khó khăn rất lớn cho hoạt động KHCN địa phương. Trong khi hiện nay, lực lượng KHCN ở địa phương còn rất mỏng, hầu hết các địa phương chỉ có 1 - 2 trung tâm ứng dụng, trung tâm thông tin làm dịch vụ công cho KHCN địa phương. Nếu không có hỗ trợ từ phía Nhà nước, cứ để họ giải thể thì hoạt động KHCN địa phương đã yếu càng yếu hơn. Đây không phải mục tiêu của Nghị định 115 của Chính phủ.

Ông Quân cho biết thêm: Bộ KHCN vừa xây dựng Nghị định sửa đổi bổ sung Nghị định 115 để trình Chính phủ, trong đó cho phép các tổ chức KHCN được tiếp tục cấp kinh phí hoạt động thường xuyên thêm 4 năm (nghĩa là đến hết năm 2013), sau đó mới thực hiện cơ chế tự trang trải kinh phí hoạt động thường xuyên. Mới đây, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Quyết định 1926 ngày 20/11/2009 cho phép các Bộ, ngành, địa phương tiếp tục cấp kinh phí hoạt động thường xuyên năm 2010 theo quy mô, phương thức như năm 2009 để các tổ chức KHCN tiếp tục hoạt động ổn định.

“Đề nghị Bộ Tài chính tiếp tục cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cho các cục thuế địa phương thực hiện chính sách ưu đãi về thuế đối với các doanh nghiệp KHCN cũng như các tổ chức KHCN công lập đã chuyển đổi theo Nghị định 115”, ông Quân đề xuất.

Cần thêm “gậy” để thu thuế, phí

Tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính - góp phần phục hồi tăng trưởng kinh tế năm 2010 ảnh 3
Phó Thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng cùng Bộ trưởng BTC Vũ Văn Ninh nghe ý kiến của lãnh đạo các tỉnh thông qua kênh trực tuyến.

Bà Nguyễn Thị Hồng cho biết năm 2009, TP.HCM đã tập trung chỉ đạo quyết liệt đối với ngành thuế để kiểm tra, kiểm soát kịp thời, qua đó thu về ngân sách được 1.000 tỷ đồng, có tác động chiều rộng và sâu đối với công tác quản lý thuế trên địa bàn.

Tuy nhiên, một vấn đề “nổi cộm” không chỉ riêng đối với TP.HCM còn đối với tất cả các địa phương khác trên phạm vi cả nước, đó là thất thu thuế do bất cập trong quản lý hoá đơn chứng từ của hoạt động sản xuất kinh doanh. “Toàn địa bàn TP.HCM hiện có gần 100.000 đơn vị hoạt động, nếu người bán không xuất hoá đơn và người nhận không lấy hoá đơn, thì cơ quan chức năng rất khó kiểm soát, dễ thất thu lớn về thuế. Đề nghị Bộ Tài chính xem xét, bổ sung cơ chế về công tác quản lý thuế trong việc bán hàng phải xuất hoá đơn”, bà Hồng kiến nghị.

Được biết, UBND TP.HCM cũng đã kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính phát động cuộc vận động trong toàn quốc về việc bán hàng phải xuất hoá đơn và người mua phải nhận hoá đơn theo quy định; đồng thời có chính sách khuyến khích đối với những người mua hàng yêu cầu đơn vị bán hàng có hoá đơn. Đây sẽ là “cây gậy hữu hiệu” có thể chấn chỉnh được “vấn nạn” thất thu thuế. Đề xuất phát động phong trào này của UBND TP.HCM nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của hầu hết các địa phương khác trong cả nước.

Đó là về thuế, còn về các loại phí, lệ phí, theo quy định hiện hành, việc quyết định mức thu đối với từng khoản phí tại địa phương đã được phân cấp giao cho UBND tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, vẫn có một số loại phí, lệ phí mà Chính phủ và Bộ Tài chính đã có văn bản quy định như phí sử dụng đường bộ, phí qua cầu, phí qua phà,… áp mức thu quá thấp, không còn phù hợp với thực tiễn, địa phương buộc phải “tuân thủ áp dụng” mặc dù tổng số thu từ các loại phí, lệ phí này không hề có tính “hấp dẫn” thu hút đầu tư từ nguồn xã hội hoá.

Bà Hồng đề xuất có thể phân cấp lại cho các tỉnh, thành phố, trong đó có TP.HCM được quy định mức thu của các khoản phí, lệ phí nêu trên để tạo điều kiện thuận lợi, chủ động cho các tỉnh, thành phố trong việc thu hút đầu tư phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn.

Phản hồi tích cực từ Bộ Tài chính

Những đề xuất, kiến nghị về cơ chế, chính sách tài chính luôn được Bộ Tài chính tiếp thu một cách cầu thị. Đơn cử như với đề xuất về các loại phí, lệ phí vừa nêu trên,ngay sau khi tiếp nhận ý kiến của đại diện UBND TP.HCM, Bộ trưởng Bộ Tài chính Vũ Văn Ninh đã khẳng định “thời gian tới, sẽ tạo thuận lợi hơn cho các địa phương có quyền chủ động quyết định mức thu phí phù hợp với tình hình thực tế của địa phương”.

Bộ trưởng Vũ Văn Ninh còn cho biết thêm rằng ngành Tài chính đã đặt ra mục tiêu huy động tối đa nguồn lực để thực hiện tốt nhiệm vụ, mục tiêu năm 2010 mà Chính phủ đề ra là đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đảm bảo an sinh xã hội, với một số chỉ tiêu định lượng cụ thể gồm: GDP khoảng 6,5%; xuất khẩu tăng trên 6%, tổng vốn đầu tư tăng 41%, chỉ số giá tiêu dùng thấp hơn 7%.

Tin rằng trong thời gian tới, Bộ Tài chính và ngành Tài chính sẽ tiếp tục có hàng loạt động thái tích cực trong việc tháo gỡ vướng mắc, bất cập về cơ chế chính sách tài chính.

(Ngọc Mai)