Thịnh vượng cho đất nước: Phải đi kèm cải cách DNNN

Câu hỏi đặt ra là Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy tiến bộ thế nào để tạo ra thịnh vượng và cơ hội nhiều hơn nữa trong những năm tới, công cuộc cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một phần trong sự thay đổi đó.

Ảnh: TH.Ảnh: TH.

Tại Hội thảo Vai trò mới của doanh nghiệp Nhà nước trong nền kinh tế, kinh nghiệm và bài học cho Việt Nam diễn ra hôm nay, ngày 4/3/2015, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh cho biết: Trong 20 năm qua Việt Nam đã cải cách DNNN với số lượng DNNN giảm từ 12.000 những năm 90 của thế kỷ trước xuống còn 5.600 DNNN. Cho tới nay còn 800 DN là 100% vốn nhà nước, còn lại đã cổ phần hóa ở mức độ khác nhau. Tuy vậy, DNNN vẫn được giao quản lý tài sản hết sức lớn, trong đó vốn nhà nước là 1,1 triệu tỷ đồng, đồng thời DNNN đã tham gia, chi phối nhiều ngành lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế, dù số lượng chỉ chiếm 1% tổng số DNNN. Nhưng với lợi thế và lịch sử để lại nên đang chi phối và đóng góp với 85% sản lượng điện và xăng dầu, 90% dịch vụ viễn thông, 56% dịch vụ tài chính dịch vụ… Mặc dù vậy, hiệu quả hoạt động cũng như vai trò trong nền kinh tế quốc dân của DNNN nhất là DN 100% vốn nhà nước vẫn còn nhiều tranh cãi.

"Nếu nhìn số lượng DN cổ phần hóa thì thành công, nhưng đi sâu thì thấy có vấn đề. Về tỷ trọng cổ phần hóa trong DNNN rất thấp, đặc biệt tập đoàn lớn. Có doanh nghiệp thậm chí còn cổ phần hóa có 5%. Thực tế, chỉ nhìn vào con số cổ phần hóa mà đã xem là thành công mà bản thân bộ máy không "lột xác" thì không có giá trị.  Điều quan trọng là quản trị DN theo hướng hiện đại. Nói đổi mới, cổ phần hóa nhưng phải đi vào thực chất, làm sao có nhiều cổ đông và có vai trò để thay đổi quản trị và chất lượng DN thì mới có hiệu quả. Chưa nói, nếu chuyển từ nhà nước sang 5% rồi cho cơ chế doanh nghiệp tư nhân rất nguy hiểm vì vẫn vốn nhà nước nhưng quản lý ít hơn, có quyền cao hơn" - Bộ trưởng Vinh nhấn mạnh.

Thịnh vượng cho đất nước: Phải đi kèm cải cách DNNN ảnh 1
Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh.

Chống đối là điều không tránh khỏi

Song câu hỏi mà Cựu Thủ tướng Anh Tony Blair đặt ra là Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy tiến bộ thế nào để tạo ra thịnh vượng và cơ hội nhiều hơn nữa trong những năm tới. Ông Blair nhấn mạnh: Quan trọng phải nhớ mục đích cải cách là làm sao cải thiện đời sống người dân, tạo thịnh vượng cho người dân. Kinh nghiệm 10 năm làm Thủ tướng đã giúp tôi học được 2 bài học quan trọng nhất về quản lý nhà nước, trong đó, khó nhất với chính phủ là nhận được ý tưởng tốt và thực hiện được nó. Thực tế cho thấy nhiều người có ý tưởng hay nhưng thực hiện nó khó khăn bởi tất cả cải cách bao giờ cũng có kháng cự, cản trở và khó thực hiện.

"Chương trình cải cách ở phương Tây cũng gặp rất nhiều chống đối, việc này là bình thường, với những cải cách không có phản đối, thì cần xem lại” - ông Tony Blair nói.

Những năm 40 - 50 đó là kỷ nguyên nhà nước nắm quyền chi phối nền kinh tế ở tất cả các nước, người ta nghĩ đó là cách để làm nền kinh tế phát triển, đi lên phía trước và bảo vệ lợi ích của người lao động. Nhưng qua thời gian, người ta nhận ra tính không hiệu quả của mô hình đó. Do đó, cải cách là điều quan trọng. Tới những năm 80, nhiều nền kinh tế, trong đó có Việt Nam cũng mở cửa, hội nhập quốc tế. Ở Phương Tây, kể cả Anh, đó là quá trình tư nhân hóa DNNN lớn và việc mở cửa và tư nhân hóa DNNN ở phương tây đầu tiên cũng gặp nhiều sự chống đối, đặc biệt khi các nhà lãnh đạo đã khá hài lòng với sự thịnh vượng của người dân. DNNN là cần thiết, song chỉ tập trung vào một số ngành chiến lược nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, còn lại vẫn phải tạo ra khuôn khổ trong đó có DN tư nhân phát triển. Việc nhà nước sở hữu, quản lý  doanh nghiệp chưa chắc hiệu quả, nhưng về vấn đề điều tiết lại vô cùng quan trọng. Thế giới đang thay đổi nhanh chóng, vì vậy việc quản lý cũng phải luôn đổi mới sáng tạo, phải dùng thực tiễn tốt nhất, cũng phải tận dụng thay đổi đang diễn ra, đặc biệt là quá trình toàn cầu hóa.

Việt Nam đang hoàn thiện các FTA mới, DN Việt Nam có thể tiếp cận các cơ hội này để bứt phát. Song để DN tiếp cận được tốt nhất thì kinh nghiệm chỉ ra rằng, chỉ có đổi mới, sáng tạo và tư nhân hóa DNNN mới là con đường sống còn. Trong 20-30 năm qua, quá trình tư nhân hóa DNNN đã và đang diễn ra mạnh mẽ. Tất nhiên, không phải mọi tư nhân đều hiệu quả, nhưng nếu học được cách tư nhân hóa tốt nhất sẽ đem lại hiệu quả. Bài học từ các nước đã thành công trên thế giới, trong đó có Anh, là cải cách DNNN đã dẫn tới thu hút nhiều đầu tư nước ngoài FDI hơn, từ đó, sức mạnh của nền kinh tế đã được tích lũy qua cuộc cải cách trong suốt 30 năm qua.

Thịnh vượng cho đất nước: Phải đi kèm cải cách DNNN ảnh 2
Cựu Thủ tướng Anh Tony Blair.

Việt Nam cần xác định rõ mục tiêu của nhà nước và lộ trình vững vàng để thực hiện cải cách. Trong đó, nêu rõ các khía cạnh của cải cách doanh nghiệp nhà nước cũng như phân rõ trách nhiệm thực hiện, cùng khung thời gian và các sự kiện quan trọng. Việt Nam nên xác định rõ liệu theo đuổi cổ phần hóa là một phần của nỗ lực lớn hơn nhằm chuyển sang nền kinh tế thị trường, nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, giảm nợ Chính phủ - hay đó lại chỉ là kết quả của áp lực quốc tế (như cam kết WTO hay từ các hiệp định thương mại tự do)...

Về phía mình, đại diện Việt Nam cho rằng: Trung Ương Đảng đã xác định DNNN vẫn là quan trọng. Nhưng giai đoạn tới vai trò nhà nước tới đây sẽ thu hẹp lại một số lĩnh vực. Bộ đã tham mưu Chính Phủ xem lĩnh vực nào giữ 70%, 60%, 50%, và dưới 50% vốn… nhìn xem các nước giữ DNNN tới đâu rồi điều chỉnh tiếp. Đặc biệt, khi Chính Phủ chuyển sang kiến tạo, tạo dựng môi trường để doanh nghiệp hoạt động, thay vì quản lý chặt chẽ như trước đây.

(T.Hương)