Chuẩn hóa kỹ năng sử dụng CNTT: Không thể chậm trễ hơn!

Việc tồn tại quá nhiều chương trình đào tạo, giáo trình, chứng chỉ tin học với chất lượng ngoài tầm kiểm soát và thiếu tính ứng dụng thực tế vào các ngành nghề kinh tế - xã hội đã khiến cho người sử dụng CNTT chưa đáp ứng được nhu cầu của các nhà tuyển dụng. Thực tế hiện nay cho thấy, Việt Nam đang rất cần một chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT nhằm góp phần mang lại “tiếng nói chung” giữa các 4 bên tham gia vào thị trường nhân lực gồm: Đơn vị sử dụng lao động; Cơ sở đào tạo; Người lao động và cơ quan quản lý Nhà nước.

Ảnh minh họa .Ảnh minh họa .
15 năm vẫn chứng chỉ ABC
 
Năm 2000, khi máy tính dần được phổ cập trang bị toàn dân, nhu cầu sử dụng máy tính cá nhân xuất hiện và ngày càng gia tăng. Khi đó, cả xã hội đã “nô nức” đi học tin học, bộ môn này cũng được đưa vào giảng dạy trong các trường phổ thông, một số trường đại học đã thành lập các khoa CNTT từ cuối những năm 1990.
 
Nhằm mục đích “xóa mù” tin học cho một cơ quan trung ương và TP. Hà Nội, một chương trình đào tạo chứng chỉ tin học ABC đã ra đời bắt nguồn từ sáng kiến của Hội Tin học Việt Nam (VAIP). Đây được coi là “chuẩn kỹ năng CNTT” đầu tiên của Việt Nam.
 
Chỉ từ năm 1990 đến năm 2002, gần 200 trung tâm đào tạo tin học cả nước mang thương hiệu VAIP đã phổ cập và xóa mù tin học cho gần nửa triệu lượt người bao gồm cả chương trình phổ cập và chương trình nâng cao. 300.000 chứng chỉ đã được cấp ra, chủ yếu là chứng chỉ A, B của VAIP.
 
Hội đã biên soạn giáo trình phổ cập tin học ABC với các khung nội dung chính về máy tính, kỹ năng soạn thảo văn bản, bảng tính, trình chiếu và kỹ năng sử dụng internet, giáo trình này cho đến ngày nay vẫn được các cơ sở đào tạo sử dụng.
 
Đầu năm 2002, Bộ Giáo dục và Đào tạo không công nhận chứng chỉ tin học của VAIP, thay vào đó Bộ Giáo dục vàĐào tạo tự sản xuất phôi chứng chỉ và giao cho các Sở Giáo dục và Đào tạo cấp phép quản lý các trung tâm đào tạo và cấp chứng chỉ tin học ABC. Sau năm 2006, các trường đại học được đào tạo cấp chứng chỉ nhưng chỉ trong khuôn khổ của các trường. Những thay đổi về quản lý giấy phép đào tạo, sản xuất và cấp chứng chỉ đã góp phần dẫn đến thực tế đáng buồn như hiện nay là chất lượng và nội dung đào tạo tin học ngày càng ít được quan tâm. Bởi lẽ, bản thân các Sở Giáo dục và Đào tạo là cơ quan cấp phép đào tạo về tin học, nhưng lại không có chuyên viên có chuyên môn về CNTT.
 
Nhìn lại chương trình phổ cập tin học sau chặng đường dài, ông Nguyễn Long - Tổng thư ký VAIP buồn bã khi nhận ra những bất cập và lạc hậu.
 
Ông Long cho rằng, qua 15 năm, chương trình ABC vẫn không thay đổi và cập nhật, chủ yếu vẫn là dạy những kỹ năng Microsoft. Mặc dù hiện nay, các cơ quan nhà nước và các doanh nghiệp vẫn dựa vào các chứng chỉ ABC này để làm căn cứ không thể thiếu trong tuyển dụng nhân sự, nhưng sau ngần ấy năm các kỹ năng sử dụng và ứng dụng CNTT cơ bản cho xã hội, cơ quan nhà nước và doanh nghiệp không được cập nhật.
 
Thậm chí, hiện nay mặc dù đã có một số trường đại học chuyên về CNTT cũng đã ra đời như: Đại học FPT, Đại học CNTT thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh; hay các trung tâm đào tạo kỹ năng CNTT như:Aptech, SaigonCTT, HanoiCTT và trường đào tạo liên thông quốc tế như: RMIT, NIIT, Genetics…; nhưng Việt Nam vẫn chưa có một tiêu chuẩn CNTT nào dành cho sát hạch.
 
Bộ Giáo dục và Đào tạo có chức năng quản lý và cấp chứng chỉ nhưng chỉ chuyên về cấp phép đào tạo và cấp phôi chứng chỉ. Ông Long cho rằng, việc quản lý như vậy đã làm vỡ tính chất xã hội hóa phổ cập tin học và phát sinh vấn nạn mua bán, làm giả chứng chỉ tin học. Nhiều cơ quan quản lý nhà nước đã không còn tin vào chứng chỉ ABC. Bên cạnh đó, hàng loạt các trung tâm đào tạo, cấp chứng chỉ theo chuẩn nước ngoài mọc lên như nấm sau mưa đã gây khó khăn trong việc quản lý chất lượng đào tạo và chứng chỉ tin học do tổ chức nước ngoài cung cấp.
 
Để khắc phục tình trạng này, PGS.TS. Nguyễn Hà Nam, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Liên kết dịch vụ KHCN và Chuyển giao Trí thức, thuộc Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Các cơ quan quản lý nhà nước cần thiết phải đưa ra một khung kiến thức và xây dựng các chuẩn kỹ năng đầu ra với từng khối lượng kiến thức dựa trên đóng góp từ người sử dụng lao động, để giúp các cơ sở đào tạo có định hướng trong việc giảng dạy sao cho phù hợp với yêu cầu hiện nay thay vì việc đào tạo theo cảm tính như hiện nay.
 
Bộ “4 T” vào cuộc
 
Xuất phát từ thực tế hiện nay Việt Nam vẫn chưa có một chuẩn sử dụng kỹ năng về CNTT, mà chỉ có chuẩn chương trình đào tạo chương trình ABC của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tập trung chủ yếu dạy Microsoft Words, Excel, Power Point… Bộ Thông tin và Truyền thông (Bộ TTTT) đã ban hành Thông tư 03/2014/TT-BTTTT quy định về chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT, có hiệu lực thi hành từ ngày 28/4/2014. Đây được xem là căn cứ để các đơn vị sử dụng lao động tuyển dụng và sử dụng nhân lực về giác độ sử dụng CNTT.  Căn cứ vào bộ tiêu chuẩn này, ngành CNTT cũng đặt ra yêu cầu, đầu bài cho hệ thống giáo dục, đào tạo về kỹ năng sử dụng CNTT đối với người dùng nói chung kể cả chính quy và phi chính quy trong việc xây dựng chương trình cho tới phương pháp giảng dạy.
 
Theo ông Tô Hồng Nam, Vụ CNTT, Bộ TTTT, chuẩn kỹ năng là một “ma trận” kiến thức và kỹ năng mà người lao động cần đó để đảm đương một công việc cụ thể trong mô hình hoạt động của cơ quan sử dụng nhân lực và xuất phát từ nhu cầu của người sử dụng lao động. Cách thức sử dụng CNTT rất khác nhau tùy thuộc vào các sản phẩm phần cứng, phần mềm, tập quán và tác phong của người sử dụng.
 
Chính sự đa dạng thiếu chuẩn mực, trình độ sử dụng không đồng nhất đã làm giảm đáng kể hiệu quả lao động trên thực tế, không phát huy được sự hỗ trợ của máy tính, dẫn đến lãng phí thời gian và tiền bạc trong việc đào tạo lại.
Trên thế giới, các chuẩn kiến thức, kỹ năng CNTT cho người sử dụng đã được phát triển và áp dụng khá rộng rãi cho thấy vai trò của chuẩn kỹ năng như chứng chỉ: E/ICDL, MOS, IC3… Điều này cho thấy nhu cầu về chuẩn kỹ năng tại Việt Nam hiện nay cũng là một tất yếu không nằm ngoài xu thế đó.
 
Bộ chuẩn kỹ năng CNTT cho người sử dụng mà Bộ TTTT đưa ra trong Thông tư 03 được chia thành 2 nhóm, gồm 6 mô đun về kỹ năng cơ bản và 9 mô đun nâng cao. Mỗi mô đun được trình bày dưới dạng bảng các nội dung, yêu cầu cần đạt về kiến thức, kỹ năng như khả năng hiểu/nhận biết, biết/biết cách. Mỗi yêu cầu được gán một mã tham chiếu để người dùng dễ dàng tra cứu.
 
Theo đó, cá nhân đạt chuẩn kỹ năng CNTT cơ bản phải đáp ứng yêu cầu của tất cả 6 mô đun cơ bản. Cá nhân đạt chuẩn kỹ năng CNTT nâng cao phải đạt chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT cơ bản, đồng thời đáp ứng tối thiểu yêu cầu của 3 mô đun trong số 9 mô đun nâng cao.
 
Ông Nguyễn Long đánh giá đây là bộ chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT đầu tiên được ban hành tại Việt Nam nhằm mở đường cho chuẩn hóa các kỹ năng CNTT. Bộ chuẩn kỹ năng CNTT của Bộ TTTT ban hành đã tương đối đầy đủ, hy vọng sẽ là cơ sở để xây dựng giáo trình đạo tạo kỹ năng CNTT ở các mức cơ bản (A-B) và nâng cao (C). Trên cơ sở chuẩn kỹ năng cũng có thể xây dựng cơ sở dữ liệu bộ đề thi, đề sát hạch theo tiêu chuẩn quốc tế.
 
Tuy nhiên, ông Nguyễn Long cũng bày tỏ điều đáng lo ngại là Thông tư 03 chỉ nằm trong phạm vi điều chỉnh của ngành CNTT-TT và theo Luật CNTT, hiện chưa rõ quan hệ của chuẩn này với các quy định liên quan của Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Vì vậy, để Thông tư 03 sớm đi vào thực tiễn cuộc sống, bộ tiêu chuẩn này cần được tuyên truyền và phổ biến sâu rộng qua nhiều kênh, trong đó có các hiệp hội nghề nghiệp trong lĩnh vực CNTT. Giáo trình về kỹ năng sử dụng CNTT cần sớm được xây dựng và xuất bản để làm căn cứ xây dựng cơ sở dữ liệu đề thi, mẫu sát hạch.
 
Đồng thời, một Thông tư về sát hạch và công nhận chuẩn kỹ năng CNTT cũng nên được sớm ban hành và cần thiết có thêm một thông tư liên tịch với Bộ Nội vụ để đưa chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT thành tiêu chuẩn cho cán bộ, công nhân viên chức trong các cơ quan nhà nước.
 
Sẽ đưa chuẩn kỹ năng CNTT vào thi công chức
 
Theo một báo cáo của Cục Tin học hóa thuộc Bộ TTTT, năm 2012 mới chỉ có 14/22 (63,6%) số Bộ và cơ quan ngang Bộ và 47,6% sở, ban, ngành đạt tỉ lệ 100% cán bộ thường xuyên sử dụng máy tính để xử lý công việc hàng ngày.
 
Mục tiêu mà Chính phủ đề ra trong chiến lược phát triển đến năm 2015 là cần phải đào tạo cho khoảng 350 cán bộ, công chức, viên chức (CBCCVC) ở trung ương, cấp tỉnh và khoảng 2.800 cán bộ chuyên trách ở quận, huyện về kỹ năng sử dụng các hệ thống CNTT. Vì vậy, một trong những nội dung triển khai áp dụng chuẩn kỹ năng CNTT mà Thông tư 03 đề ra sẽ là nhằm kiểm tra, đánh giá trình độ, kỹ năng tin học, sử dụng CNTT của các cá nhân, CBCCVC, người lao động phục vụ cho công tác tuyển dụng, bố trí công tác, chuyên ngạch, bậc và các hoạt động khác có liên quan theo quy định.
 
Để đẩy nhanh tiến độ triển khai, ông Tô Hồng Nam cho biết, thời gian tới Bộ TTTT sẽ nghiên cứu, phối hợp với các Bộ, ngành liên quan để ban hành quy định chính thức việc áp dụng chuẩn này. Dự kiến, Bộ TTTT sẽ phối hợp với Bộ Nội vụ quy định sử dụng các nội dung của bộ chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT vào thi tuyển, chuyển ngạch, bậc trong CBCCVC khối cơ quan nhà nước.
 
Hiện nay, bộ tài liệu hướng dẫn ôn tập tin học phục vụ thi nâng ngạch chuyên viên lên chuyên viên chính, chuyên viên chính lên chuyên viên cao cấp trong Bộ Nội vụ đã bắt đầu cập nhật, chỉnh sửa nội dung theo hướng chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT theo Thông tư 03.
Còn đối với việc thi tuyển CBCCVC trong cả nước, ông Nguyễn Mạnh Tuyền, Trung tâm Thông tin, Bộ Nội vụ cho biết, trong thời gian tới Bộ Nội vụ sẽ nghiên cứu, điều chỉnh nội dung bộ tài liệu bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng công nghệ thông tin cho cán bộ, công chức xã và tài liệu hướng dẫn ôn tập tin học phục vụ thi nâng ngạch, thi công chức để phù hợp với nội dung chuẩn kỹ năng theo Thông tư 03 của Bộ TTTT.
 
Việc biên soạn, tạo ngân hàng đề thi nâng ngạch, thi tuyển dụng công chức môn tin học sẽ bám sát Thông tư 03. Bộ Nội vụ cũng tổ chức sát hạch, kiểm tra kiến thức, kỹ năng CNTT cho CBCCVC cả nước, đồng thời nằm trong hệ thống sát hạch chung của Chính phủ, của Bộ TTTT để đào tạo, bồi dưỡng và cấp chứng chỉ cho các đối tượng khác trong xã hội có nhu cầu. Dự kiến trong thời gian tới, Bộ cũng sẽ xây dựng hệ thống đào tạo, bồi dưỡng trực tuyến e-Learning, gắn với kiểm tra, thi sát hạch, thi tuyển dụng và nâng gạch trên máy tính.
 
Tuy nhiên, công tác triển khai thi tuyển, thi sát hạch CBCCVC môn tin học theo bộ chuẩn kỹ năng CNTT của Bộ TTTT trên phạm vi toàn quốc trên thực tế sẽ rất khó khăn và có lẽ cần một lộ trình nhiều năm.
 
Bởi lẽ, theo ông Nguyễn Mạnh Tuyền, việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức xã vốn đã chẳng dễ dàng và còn nhiều hạn chế do số lượng cán bộ, công chức cấp xã của cả nước rất lớn. Hiện mỗi xã có 18 chức danh theo Nghị định số 112/2011/NĐ-CP, nếu bồi dưỡng theo hình thức truyền thống sẽ rất tốn kém kinh phí và mất nhiều thời gian. Mỗi chức danh chỉ có 1 người đảm nhận, khi người đó đi học ở cơ quan sẽ không có ai làm việc, dẫn đến không hoàn thành nhiệm vụ được giao.
 
Vì vậy, Bộ TTTT cần biên soạn giáo trình chuẩn kỹ năng để làm sao giúp các cán bộ xã vừa có thể đi học, vừa có thể hoàn thành công việc chuyên môn. Bên cạnh đó, một số cán bộ, công chức xã là người đồng bào dân tộc thiểu số, việc tiếp thu kiến thức trên lớp học còn chậm, chưa mạnh dạn trao đổi, thảo luận trong lớp học. Đối với các xã vùng cao, việc đi lại rất khó khăn dẫn đến thời gian đào tạo, bồi dưỡng chưa đúng theo kế hoạch.
 
Ngoài ra, phương tiện và trang thiết bị làm việc của các xã còn khó khăn, chưa đầy đủ nên học xong không có máy móc sử dụng sẽ dễ bị lãng quên. Số lượng cán bộ công chức xã được đào tạo, bồi dưỡng về tin học mới chiếm 67%, mức độ sử dụng máy tính trong công việc của cán bộ công chức xã chỉ có 42% là thường xuyên, 49% không thường xuyên và 9% chưa bao giờ sử dụng. Những chương trình phần mềm ứng dụng được sử dụng chủ yếu trong công việc là: Microsoft Word chiếm 34%, 20% là Microsoft Excel, còn lại chỉ dùng tới phần mềm diệt virút, truy cập internet, còn ứng dụng khác như phần mềm kế toán, PowerPoint… rất ít được sử dụng.
 
Với những khó khăn nêu trên, một số chuyên gia trong lĩnh vực đào tạo cho rằng Bộ TTTT cần phối hợpchặt chẽ với các Bộ, ngành, địa phương để tăng cường tuyền,phổ biến, sớm xã hội hóa toàn dân, đưa chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT vào cuộc sống, chú trọng phát triển ở 63 tỉnh, thành và khuyến nghị lấy Đoàn thanh niên làm nòng cốt thúc đẩy công tác tuyên truyền.

(Thanh Huyền)