Tem điện tử sẽ “ghi điểm” trong quản lý rượu nhập khẩu

Mặt hàng rượu ngoại, hàng giả, hàng nhái chiếm khoảng 10-15% và nếu tính luôn cả hàng xách tay, hàng miễn thuế (hàng gian lận thuế) thì tỷ lệ lên đến 40% - 50%. Các loại rượu giả, nhái này thường được làm một cách tinh vi và không phải người tiêu dùng nào cũng biết phân biệt được đâu là rượu thật, đâu là rượu giả.

Tem điện tử sẽ “ghi điểm” trong quản lý rượu nhập khẩu
Và để siết công tác quản lý rượu nhập khẩu, đề án ứng dụng công nghệ tem điện tử trong quản lý hải quan đối với rượu nhập khẩu được Bộ Tài chính giao Tổng cục Hải quan nghiên cứu nhằm xây dựng một giải pháp quản lý rượu nhập khẩu tiên tiến, hiện đại, phù hợp với phương thức quản lý hải quan điện tử hiện nay và bảo vệ lợi ích cho người tiêu dùng, quyền lợi của doanh nghiệp xuất nhập khẩu dần từng bước thay thế phương án quản lý tem rượu thông thường hiện nay. 
Tem điện tử hay còn gọi là tem xác thực hàng hóa là giải pháp cho phép dễ dàng kiểm tra, xác thực tức thời nguồn gốc hàng hóa qua mạng internet hay mạng viễn thông. 
Quy trình xác thực 
Cào lớp tráng bạc trên con tem để có được mã bảo vệ in trên tem; nhắn tin tới số điện thoại của hệ thống hoặc tra cứu trên trang web được hướng dẫn trên tem với nội dung là mã bảo vệ; hệ thống sẽ ngay lập tức nhắn tin phản hồi hoặc trên trang web sẽ phản hồi cho người tiêu dùng mã số xác thực tương ứng với mã bảo vệ mà người tiêu dùng vừa muốn kiểm tra và thông tin về nguồn gốc sản phẩm.
Nếu mã xác thực trên tin nhắn trùng với mã xác thực được in trên tem, điều đó có nghĩa là: Con tem đó là tem thật; các thông tin về nguồn gốc của sản phẩm vừa nhận được là thông tin của sản phẩm được dán con tem đó (nếu thông tin của sản phẩm không đúng với sản phẩm, tức là con tem đó dán không đúng sản phẩm quy định). 
Trường hợp mã xác thực trên tin nhắn không trùng với mã xác thực được in trên tem thì con tem đó là giả và sản phẩm đó không rõ nguồn gốc. Sau khi xác thực nguồn gốc hàng hóa, trên hệ thống, tổng đài sẽ đánh dấu mã bảo vệ này đã qua kiểm tra, nếu tiếp tục nhắn tin trùng mã bảo vệ này, hệ thống sẽ có cảnh báo đế người tiêu dùng là hàng hóa trên đã được xác thực. Việc làm này giúp ngăn chặn việc một cặp dãy số mã bảo vệ và mã xác thực được sử dụng lại nhiều lần (chống việc làm tem giả có cùng cặp mã bảo vệ và mã xác thực). 
Ngoài ra, hệ thống còn cho phép tra cứu thông tin về chai rượu được dán tem rượu nhập khẩu bằng cách tra cứu qua mã xác thực (mã được in nhìn thấy trên tem và được tích hợp trong QR code) nhằm giúp người tiêu dùng và cơ quan quản lý tra cứu thông tin của chai rượu mà không phải cào lớp phủ để biết mã bảo vệ. Thông tin mã bảo vệ sau khi được mã hóa bằng phương pháp đặc biệt sau đó mới được đưa vào QR code. Thông tin này nếu được đọc từ QR code cũng không thể dịch ra được mã bảo vệ là gì. Việc kiểm tra chỉ có thể thực hiện bằng cách tra cứu trên hệ thống qua kênh riêng được quản lý nghiêm ngặt. Việc đưa mã bảo vệ tích hợp vào QR code với mục đích giúp cán bộ quản lý dùng phần mềm chuyên dụng để kiểm tra một cách nhanh chóng mà không phải cào lớp phủ, gây ảnh hưởng tới tem khi sản phẩm chưa tới tay người tiêu dùng. Việc này giúp thuận lợi hơn cho doanh nghiệp kinh doanh cũng như quản lý rượu nhập khẩu. 
Những lợi ích ban đầu 
Theo đề án, tem điện tử khi áp dụng sẽ đạt được một số lợi ích cho các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, cũng như đảm bảo quyền lợi của người dùng.
Đây sẽ là bước đột phá trong công tác chống buôn lậu, hàng giả, hàng nhái nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, cải cách hành chính, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, chống thất thu ngân sách cụ thể: Tính bảo mật cao cho tem, công nghệ in tem không quá phức tạp, chi phí thấp mà vẫn đạt hiệu quả bảo mật; cơ quan quản lý có thể quản lý tới từng sản phẩm được dán tem; dễ dàng xác thực tức thời về nguồn gốc hàng hóa, nâng cao vai trò tự kiểm tra của người tiêu dùng; dễ dàng kiểm tra về nguồn gốc hàng hóa khi cơ quan quản lý nhà nước kiểm tra, nâng cao hiệu quả công tác phòng chống hàng giả, hàng nhái; nâng cao thương hiệu và uy tín cho doanh nghiệp nhập khẩu rượu; có thể áp dụng, kiểm tra trên diện rộng ở các vùng địa lý khắp nơi trên cả nước.
Tem điện tử có thể được dán bằng tay hoặc dán bằng máy dán tem. Chất liệu làm tem đảm bảo chắc chắn, không bong tróc kể cả trong môi trường bảo quản lạnh, không ảnh hưởng tới an toàn thực phẩm, quy định việc dán tem điện tử không thay đổi so với dán tem nhập khẩu hiện nay nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động của doanh nghiệp. 
Quản lý hệ thống tem điện tử bao gồm: 
In ấn tem: Đưa ra mẫu tem phù hợp cho mỗi chủng loại rượu (loại rượu có nồng độ cồn ≥ 30 độ và < 30 độ) đảm bảo các yêu cầu về mẫu mã của tem, các đặc tính về công nghệ in tem đảm bảo vấn đề chống tem giả. 
Mã bảo vệ và mã xác thực: Xây dựng hệ thống quản lý mã tem, hệ thống này bao gồm: phần mềm quản lý cấp phát tem; hệ thống sinh mã (là phần mềm chứa các thuật toán được bảo mật nhằm tạo ra các cặp mã xác thực và mã bảo vệ tương ứng được in dưới lớp bạc phủ); đầu ra của hệ thống sinh mã là tập tin chứa các cặp mã xác thực và mã bảo vệ. Tập tin này được chuyển sang khâu in ấn để tạo ra một chiếc tem hoàn chỉnh. 
Tổng cục Hải quan quản lý các thông tin về việc nhập khẩu rượu qua các cửa khẩu. Các thông tin bao gồm: Danh sách các đơn vị nhập khẩu rượu, số lượng, chủng loại, nhãn hiệu của các chai rượu được nhập khẩu vào Việt Nam thông qua hệ thống tờ khai hải quan.
Doanh nghiệp nhập khẩu rượu có trách nhiệm sau khi khai báo với cơ quan quản lý hải quan về số lượng, chủng loại rượu của đơn vị mình. Cơ quan quản lý hải quan sẽ cấp phát số lượng tem phù hợp cho doanh nghiệp. Các thông tin về số lượng, doanh nghiệp được cấp tem sẽ được lưu giữ trên hệ thống của Tổng cục Hải quan được quản lý theo số seri in trên tem. 
Quy trình dán và kích hoạt thông tin tem điện tử: Doanh nghiệp nhập khẩu căn cứ vào số lượng nhập khẩu, làm thủ tục khai báo với cơ quan hải quan các thông tin gồm: tên tổ chức, doanh nghiệp dán tem; mã số thuế; địa chỉ; điện thoại; tờ khai hải quan số (hoặc quyết định bán hàng tịch thu, bán đấu giá số, ngày, tháng, năm); tên người nhận tem rượu; giấy giới thiệu số, ngày, tháng, năm… 
Khi đến mua tem doanh nghiệp trình giấy giới thiệu, giấy chứng minh nhân dân hoặc giấy tờ có giá trị tương đương và cung cấp số tờ khai cho cán bộ công chức hải quan bán tem để làm thủ tục mua tem. Trường hợp, rượu bị tịch thu cần trình quyết định bán hàng tịch thu, bán đấu giá của cơ quan có thẩm quyền và biên bản giám định chất lượng rượu nhập lậu bị tịch thu. 
Sau khi kiểm tra tính hợp lệ các giấy tờ được doanh nghiệp cung cấp, công chức hải quan thông qua hệ thống truy cập đơn đề nghị cấp tem rượu nhập khẩu trên hệ thống quản lý tem của cơ quan hải quan, kiểm tra thông tin mà doanh nghiệp khai báo. Nếu hợp lệ, công chức hải quan thực hiện thao tác cấp tem trên hệ thống, hệ thống tự động ấn định số lượng tem dán cho mỗi chủng loại rượu khác nhau. Nếu không thì yêu cầu doanh nghiệp cập nhật, sửa đổi bổ sung cho phù hợp.
Phiếu cấp tem được in từ hệ thống giao cho doanh nghiệp, tem được bán theo số lượng và seri đã được hệ thống ấn định. Doanh nghiệp sau khi nhận được tem sẽ tự dán lên sản phẩm và lập báo cáo quyết toán về việc dán tem nộp cho cơ quan quản lý hải quan. Cơ quan hải quan cập nhật thông tin này lên hệ thống. Sau khi cập nhật thành công, thực hiện kích hoạt lô tem trên hệ thống. Từ thời điểm kích hoạt, sản phẩm được phép lưu hành trên thị trường. 
Thời gian kích hoạt tem: Trường hợp dán tem tại cửa khẩu: công chức hải quan kích hoạt ngay sau khi dán xong nếu lô hàng đủ điều kiện thông quan. Nếu doanh nghiệp dán tại cơ sở đóng chai, công chức hải quan sẽ kích hoạt khi có báo cáo của doanh nghiệp. 
Trong trường hợp dữ liệu thông tin rượu trên hệ thống tờ khai điện tử sẵn sàng cho việc trích xuất, thì hệ thống quản lý sử dụng tem điện tử có thể tự động cập nhật thông tin. Nếu hệ thống tờ khai chưa sẵn sàng cho việc tham chiếu, hệ thống có sẵn tính năng nhập thông tin thông qua phần mềm, doanh nghiệp có thể tự nhập thông tin cho lô hàng.   
Đánh giá cao đề án này, Bộ Công Thương và Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Thông tin và Truyền thông ủng hộ chủ trương ứng dụng công nghệ tiên tiến vào công tác quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu thông qua việc hiện đại hóa và nâng cao chất lượng dán tem hàng hóa. 3 bộ cho rằng đây là bước đột phá trong việc chống hàng lậu, hàng giả, hàng nhái, nâng cao hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, cải cách thủ tục hành chính, bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, chống thất thu ngân sách. 
Tuy nhiên, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, giai đoạn đầu chỉ nên thực hiện dán tem điện tử cho rượu đóng chai nhập khẩu qua các cửa khẩu để rút kinh nghiệm, trước khi quyết định triển khai dán tem rượu nhập khẩu về đóng chai trong nước và sản xuất trong nước. 
Đối với hệ thống SMS để khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ qua đó cùng với Nhà nước theo dõi, giám sát thị trường, Bộ Khoa học Công nghệ đề nghị cân nhắc không thu phí tin nhắn SMS đối với người tiêu dùng trong thời gian đầu vận hành hệ thống, thay vào đó Nhà nước thanh toán các chi phí xây dựng và vận hành hệ thống cho nhà cung cấp dịch vụ đầu số nhắn tin. Đối với thông tin sản phẩm trên tem điện tử, khi doanh nghiệp báo với cơ quan hải quan cần khai báo nội dung về chủng loại rượu và nguồn gốc xuất xứ sản phẩm. Thông tin này giúp cho người tiêu dùng cũng như cán bộ hải quan dễ dàng kiểm tra, đối chiếu thông tin. Thông tin trên tem điện tử và tờ khai hải quan trên hệ thống quản lý tem có khả năng tham chiếu lẫn nhau để đảm bảo tính xác thực của sản phẩm, tem được dán đúng chủng loại, xuất xứ. 
Nhất trí tiếp thu các ý kiến tham gia của Bộ Khoa học và Công nghệ, tuy nhiên Bộ Tài chính cho rằng việc triển khai thí điểm vẫn đề nghị thực hiện thí điểm cho toàn bộ rượu nhập khẩu, bao gồm cả rượu nhập khẩu nguyên chai và rượu nhập khẩu về đóng chai trong nước. Viện dẫn lý do, Bộ Tài chính cho rằng lượng rượu nhập khẩu đóng chai trong nước tuy nhiều về số lượng (chủ yếu rượu vang) nhưng chủng loại không đa dạng vì thế lượng thông tin cập nhật hệ thống quản lý rượu nhập khẩu không nhiều, vẫn đảm bảo thực hiện thí điểm. Đối với hệ thống SMS, Bộ Tài chính nhất trí trong giai đoạn thí điểm không thu phí, sau khi thí điểm sẽ thống kê, báo cáo, đánh giá việc thu phí hay không đối với dịch vụ nhắn tin SMS của người dân. 
Về phía Bộ Thông tin và Truyền thông có thêm ý kiến, hiện nay việc sử dụng các ứng dụng trên điện thoại thông minh, máy tính bảng tương đối phổ biến, do đó đơn vị chủ quản có thể cân nhắc thêm giải pháp xác thực bằng việc cung cấp phần mềm dành cho điện thoại thông minh, máy tính bảng để có thể tự động kiểm tra trên cơ sở mã bảo vệ, nhận dạng QR code bằng máy ảnh trên thiết bị gửi về hệ thống máy chủ kiểm tra một cách nhanh chóng, thuận tiện. Tiếp thu ý kiến này, Bộ Tài chính sẽ đưa ứng dụng cho điện thoại thông minh vào đề án. 
Chia sẻ thông tin về tính sẵn sàng và tính bảo mật của hệ thống, Bộ Tài chính cho biết: Các thiết bị được trang bị đều được đảm bảo tính sẵn sàng và tính dự phòng. Mỗi hạng mục quan trọng đều được trang bị với số lượng 2 thiết bị nhằm phục vụ khả năng dự phòng, đảm bảo tính sẵn sàng, khi 1 thiết bị dừng hoạt động đã có 1 thiết bị khác thay thế, đảm bảo thời gian gián đoạn ngắn nhất. Ngoài ra, trên mỗi máy chủ đều áp dụng các phương pháp nhằm bảo vệ dự liệu như RAID (đảm bảo dữ liệu không bị mất khi xảy ra sự cố hỏng ổ đĩa), sao lưu dữ liệu định kỳ… 
Hệ thống được đảm bảo tính bảo mật cao. Hệ thống được trang bị thêm hệ thống tường lửa để đảm bảo truy cập từ bên ngoài mạng internet đều được giám sát, tránh trường hợp bị kẻ xấu thâm nhập, thay đổi thông tin. Các máy chủ cũng được cài đặt phần mềm diệt virus của các nhà cung cấp uy tín, ngăn ngừa mã độc, virus… Về thiết kế hệ thống, các thiết bị máy chủ phục vụ hệ thống được thiết kế đưa vào vùng riêng biệt (sử dụng VLAN) và có các chính sách bảo mật riêng đối với thành phần này. Đây là một số phương thức sẽ được áp dụng cho hệ thống nhằm đảm bảo tính bảo mật cho hệ thống. 
Giai đoạn 1: Triển khai áp dụng công nghệ tem điện tử trong quản lý hải quan đối với rượu nhập khẩu trong thời gian 1 năm. Sau 1 năm sẽ đánh giá các chức năng của hệ thống có đáp ứng yêu cầu nghiệp vụ hay không, đề ra các yêu cầu bổ sung, nâng cấp để hoàn thiện hệ thống. 
Giai đoạn 2: Căn cứ các đánh giá và yêu cầu bổ sung, nâng cấp để hoàn thiện hệ thống tiến hành cập nhật, nâng cấp hệ thống quản lý tem để đáp ứng yêu cầu quản lý của cơ quan hải quan. Thời gian thực hiện giai đoạn 2 từ năm thứ 2. 
Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Văn Ninh cũng đã đồng ý chủ trương ứng dụng công nghệ tiên tiến trong quản lý hải quan đối với rượu nhập khẩu. Dự kiến trong quý III hoặc quý IV/2015 đề án áp dụng tem điện tử cho các mặt hàng rượu nhập khẩu sẽ được triển khai. 
(Phương An)