Phần mềm nguồn mở: Cơ quan nhà nước bắt buộc phải dùng

Đó là ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Thông tin và Truyền thông (TT-TT) và kiến nghị của các chuyên gia phần mềm tại Hội thảo Ứng dụng và phát triển phần mềm nguồn mở 2013 được tổ chức cuối tháng 4/2013.

Quang cảnh Hội thảo Ứng dụng và phát triển phần mềm nguồn mở 2013.Quang cảnh Hội thảo Ứng dụng và phát triển phần mềm nguồn mở 2013.

Bắt buộc phải dùng 

Dự kiến, tháng 6/2013, Bộ TT-TT sẽ trình Chính phủ dự thảo Chỉ thị đẩy mạnh ứng dụng và phát triển phần mềm nguồn mở (PMNM) trong các cơ quan, doanh nghiệp Nhà nước. Qua đó, khi đầu tư xây dựng hoặc mua sắm phần mềm ứng dụng, bắt buộc các phần mềm phải có khả năng tùy biến để có thể cài đặt, sử dụng trên cả hệ điều hành nguồn đóng và nguồn mở. Khi đầu tư, mua sắm máy tính mới, phải đảm bảo các máy tính đó đã được cài đặt hệ điều hành nguồn mở và bộ phần mềm văn phòng nguồn mở hoặc hệ điều hành có bản quyền và bộ phần mềm văn phòng nguồn mở.

Các loại phần mềm trên máy chủ nên xem xét cài đặt, sử dụng PMNM gồm: Hệ điều hành mạng, hệ quản trị cơ sở dữ liệu, phần mềm dịch vụ mạng (DNS, web server, mail server, VPN, gateway, print server), phần mềm làm việc cộng tác (groupware), hệ quản trị thông tin (CMS), hệ thống an ninh/bảo mật và các phần mềm khác.

Những loại phần mềm thông dụng trên máy trạm nên xem xét cài đặt, sử dụng PMNM gồm: Hệ điều hành; Phần mềm văn phòng; Phần mềm mạng: trình duyệt web, trình duyệt thư trên máy trạm; Phần mềm tiếng việt: gõ bàn phím, từ điển; Phần mềm đọc file pdf; Phần mềm nén file; Phần mềm diệt vi rút, gián điệp và các phần mềm khác.

Báo cáo kết quả khảo sát “Tương lai của PMNM” do BlackDuck và North Bridge công bố mới đây cho thấy, 35,1% số lượng ứng dụng PMNM do các chính phủ triển khai. Trong khi các lĩnh vực khác như y tế chiếm 15,2%, tài chính 8,8%, năng lượng 4,2%. Ở góc độ các DN PMNM, một xu hướng khá đặc biệt là sự cộng tác giữa các đối thủ cạnh tranh. 57% những người được khảo sát nói công ty sẽ cộng tác với đối thủ cạnh tranh để làm PMNM. Xu hướng hợp tác với đối thủ diễn ra ở các lĩnh vực quan trọng như hàng không, dịch vụ tài chính, chăm sóc sức khỏe, điện thoại di động… Năm 2012, trên thế giới đã có hơn 1 triệu dự án PMNM. Dự báo, năm 2014 số lượng dự án PMNM sẽ tăng gấp đôi lên con số 2 triệu…

Ngoài ra, việc đăng tải tài liệu (file) trên cổng, trang thông tin điện tử của các cơ quan Nhà nước phải thực hiện theo quy định sau: Tất cả các tài liệu văn bản, bảng tính, trình diễn dạng cho phép đọc và chỉnh sửa phải có định dạng theo tiêu chuẩn định dạng tài liệu mở các ứng dụng văn phòng ODF, cụ thể: định dạng .odt đối với tài liệu dạng văn bản; định dạng .ods đối với tài liệu dạng bảng tính; định dạng .odp đối với tài liệu dạng trình diễn. Các tài liệu dạng chỉ đọc áp dụng tiêu chuẩn định dạng Portable Document Format (.pdf) v1.4, v1.5, v1.6.

Thứ trưởng Bộ TT-TT Lê Nam Thắng chỉ đạo: Các cơ quan, doanh nghiệp Nhà nước cũng phải xây dựng kế hoạch ứng dụng và phát triển PMNM hàng năm và 5 năm; tập trung triển khai ứng dụng PMNM ở các đơn vị chuyên trách CNTT, sau đó nhân rộng trong tất cả các cơ quan, đơn vị trực thuộc. Chủ động nghiên cứu ứng dụng PMNM vào một số ứng dụng phục vụ xây dựng chính quyền điện tử như: cổng thông tin điện tử, hệ thống một cửa điện tử, hệ thống thư điện tử, hệ thống quản lý văn bản, điều hành... Chủ động xây dựng các phần mềm sử dụng hoặc phát triển từ PMNM phục vụ công tác quản lý chuyên ngành, nghiệp vụ như ứng dụng phục vụ quản lý, khai thác, vận hành chuyên ngành y tế, giáo dục, giao thông, công thương, tài nguyên và môi trường, thông tin và truyền thông...

Đặc biệt, khi đã tiến hành ứng dụng PMNM các đơn vị phải tuyệt đối tuân thủ yêu cầu an toàn bảo mật, tính liên tục trong triển khai ứng dụng. Đảm bảo các ứng dụng được xây dựng có thể cài đặt và hoạt động được trên cả hai loại hệ điều hành nguồn mở và nguồn đóng, có khả năng tương thích với các bộ phần mềm văn phòng nguồn mở và nguồn đóng thông dụng. Tránh tình trạng, khi bị “ép” hoặc triển khai PMNM theo các dự án một thời gian, hết kinh phí thì lại gỡ bỏ.

Bộ TT-TT cũng sẽ có dự thảo trình Chính phủ ban hành quy chế các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương “phải bố trí đúng, đủ, kịp thời kinh phí để thực hiện kế hoạch ứng dụng, phát triển và đào tạo nhân lực PMNM tại địa phương; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc tuân thủ bản quyền phần mềm; Đưa việc sử dụng PMNM vào chỉ tiêu xếp hạng mức độ ứng dụng CNTT, kết quả đánh giá trang/cổng thông tin điện tử, chỉ tiêu xếp hạng mức độ sẵn sàng CNTT hàng năm để bình xét thi đua, khen thưởng…”, Thứ trưởng Lê Nam Thắng nhấn mạnh.

Ứng dụng vẫn phải có... ngân sách

Một thực tế dễ nhận thấy ở Việt Nam không chỉ riêng trong lĩnh vực CNTT-TT, khi các dự án rót vốn về thì địa phương hưởng ứng tham gia, khi hết vốn thì chương trình gần như lắng xuống hoặc chấm dứt dù cho dự án đó rất cấp thiết.

Với lĩnh vực CNTT-TT, việc ứng dụng và phát triển PMNM đang diễn ra rất mạnh mẽ và đang là một xu thế ứng dụng phần mềm trên thế giới. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế ấy, các cơ quan, tổ chức nhà nước cũng như khá nhiều nơi triển khai bởi các nhu cầu chủ yếu như: tiết giảm chi phí cho quản lý cũng như sản xuất kinh doanh, đồng thời chủ động trong việc sở hữu bản quyền phần mềm, quan trọng hơn là việc tăng cường bảo đảm các vấn đề về an toàn an ninh thông tin trong bối cảnh hiện nay.

Đẩy mạnh ứng dụng PMNM sẽ góp phần nâng cao tính chủ động và làm chủ công nghệ trong lĩnh vực CNTT và đẩy mạnh sự phát triển của ngành công nghiệp CNTT. Năm 2012, Bộ TT-TT đã phối hợp với một số địa phương trong cả nước triển khai thành công dự án “Hỗ trợ địa phương xây dựng, hoàn thiện một số sản phẩm PMNM theo Quyết định 112/QĐ-TTg ngày 20/01/2012 của Thủ tướng Chính phủ”. Điều này một lần nữa khẳng định những nỗ lực của Đảng, Nhà nước và Bộ TT-TT về mặt chủ trương kết hợp các nguồn lực trong xã hội nhằm thúc đẩy ứng dụng và phát triển PMNM là hết sức đúng đắn và kịp thời.

Tuy nhiên, trên thực tế sau thời gian triển khai rầm rộ và được cộng đồng mạng hưởng ứng (giai đoạn 2006 - 2009), đến nay việc ứng dụng PMNM có phần “trầm lắng”. Rất nhiều PMNM được triển khai ứng dụng tại nhiều đơn vị, cơ quan, DN sau khi được cài đặt lại phải gỡ xuống do nhiều lí do khác nhau. Rất ít những PMNM có chỗ đứng như: Unikey (bộ gõ tiếng Việt); trình duyệt Firefox (trình duyệt web); các phần mềm xây dựng cổng/trang thông tin điện tử, sàn giao dịch điện tử... Nhưng nhìn chung sự cộng hưởng của phong trào không được sôi nổi như trước. Mặc dù, Cộng đồng Phần mềm Tự do nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) đã có tiếng nói và thiết lập được quan hệ với các cộng đồng trên thế giới như QpenStack, OpenRay, Fedorra.

Đối với các cơ quan Nhà nước việc ứng dụng PMNM đã đi vào thực chất sau khi có những Quyết định, chỉ thị của Bộ TT-TT như Thông tư 41/2009/TT-BTTTT ban hành danh mục 13 PMNM sử dụng trong cơ quan Nhà nước; Thông tư 19/2011/TT-BTTTT quy định sử dụng định dạng tài liệu mở ODF; Quyết định 50/2009/QĐ-TTg về Quy chế quản lý chương trình Công nghiệp phần mềm và nội dung số...; tuy nhiên, việc áp dụng PMNM đa phần lại được triển khai ở những tỉnh khó khăn và phần lớn vẫn phụ thuộc ngân sách Nhà nước (NSNN).

Cụ thể, hơn 7.300 lượt cán bộ được đào tạo về PMNM đều dùng NSNN và những tỉnh thụ hưởng rơi vào những tỉnh nghèo như: Ninh Thuận, Trà Vinh, Long An, Sóc Trăng. Trong khi số lượng các tỉnh, thành có ứng dụng PMNM phổ biến cũng không nhiều. Mặc dù, PMNM được xác định là một trong những trụ cột quan trọng trong ứng dụng CNTT, xây dựng chính phủ điện tử thời gian tới, tuy nhiên để đi từ nhận thức tới ứng dụng thực tiễn là cả một chặng đường dài.

Trong khi đó, trên thế giới nhiều nước đã lựa chọn PMNM là hướng đi chính trong công nghiệp phần mềm và nội dung số. Ngoài tiết giảm chi phí bản quyền, sáng chế khi mua phần mềm nước ngoài, tránh phụ thuộc công nghệ, thúc đẩy công nghiệp phần mềm và nội dung số trong nước thì khâu quan trọng hơn chính là tự chủ về công nghệ, tránh lệ thuộc nguy cơ mất an toàn thông tin, an ninh quốc gia khi phải sử dụng quá nhiều phần mềm quản lý nghiệp vụ của nước ngoài.

Những nước đi đầu trong phát triển PMNM như khối EU, Hoa Kỳ, Nga, Đài Loan hoặc  cả những nước bị phương Tây cấm vận như Iran, Triều Tiên. Ngoài phần mềm bản quyền, việc phát triển và ứng dụng PMNM đã đem lại những lợi ích to lớn cho những nước này, họ không bị lệ thuộc bên ngoài khi làm chủ công nghiệp CNTT-TT, phục vụ cho các ngành công nghiệp trọng yếu như quốc phòng, an ninh và thương mại. Chỉ riêng năm 2012, các nước trên thế giới đã có sự đột phá về đầu tư cho PMNM với mức đầu tư lên tới 553 triệu USD, cao hơn con số 307 triệu USD của năm 2011.

Quay lại câu chuyện của Việt Nam, nước ta đã triển khai PMNM từ khá sớm, là một trong số ít các quốc gia có hệ thống chính sách về PMNM khá đồng bộ và đầy đủ. Tuy nhiên, để xây dựng thành công chính phủ điện tử nói chung, phát triển mạnh công nghiệp phần mềm và nội dung số nói riêng, thì việc ứng dụng PMNM phải bắt đầu từ chính sự vận động tự thân của các đơn vị và cá nhân tích cực tham gia.

PMNM góp phần tránh được các cuộc tấn công mạng

Mới đây, lãnh đạo Trung Quốc tuyên bố coi tấn công mạng nguy hiểm như bom nguyên tử. Nhưng các nước phương Tây lại cáo buộc Trung Quốc đang hậu thuẫn tin tặc và là nơi khởi phát của nhiều cuộc tấn công mạng tại Châu Á. Theo Báo cáo Điều tra Vi phạm dữ liệu (DBIR) 2013 của nhà mạng Verizon (Mỹ) công bố hôm 23/4/2013 đã “vạch mặt” Trung Quốc lại là điểm khởi phát của nhiều vụ tấn công mạng nhất trên thế giới hiện nay. Đây là năm thứ 6 Verizon phát hành báo cáo và phiên bản năm 2013 được thực hiện dựa trên nghiên cứu 47.000 sự cố bảo mật và 621 vụ tấn công vi phạm.

Trong số 40 quốc gia được xác định, quốc gia đông dân nhất thế giới Trung Quốc đứng đầu với 30% các vụ vi phạm dữ liệu. Đứng thứ 2 và 3 lần lượt là Rumani và Mỹ với 28% và 18%. Đặc biệt, trong số 30% vụ tấn công của Trung Quốc có tới 96% vụ tấn công có động cơ gián điệp mạng, trái ngược hoàn toàn với 9 quốc gia còn lại trong danh sách vì các vụ xâm phạm đều chủ yếu là vì mục đích tài chính. Hiện Trung Quốc đang xác định PMNM sẽ là giải pháp tốt để tránh nguy cơ tấn công mạng/chiến tranh mạng từ bên ngoài. Luận điểm này của Trung Quốc nhận được sự đồng tình của các quốc gia và coi đây là giải pháp tốt nhất dù những hậu thuẫn của chính phủ nước này cho tin tặc khiến nhiều nước khá “khó chịu”.

(Thanh Phúc)