Chế độ báo cáo thống kê định kỳ - công cụ quan trọng của công tác thống kê

Trong mọi chế độ nhà nước, để kiểm tra theo dõi tình hình thực hiện các nhiệm vụ của mình, cũng như để đáp ứng các yêu cầu chuẩn bị cho thời gian tới, mọi Nhà nước bao giờ cũng cần đến công tác thống kê, điều này lại càng có ý nghĩa quan trọng đối với nhà nước quản lý nền kinh tế hoạt động theo cơ chế thị trường.

Chế độ báo cáo thống kê định kỳ - công cụ quan trọng của công tác thống kê

Nhiệm vụ của công tác thống kê nhà nước nói chung, có thể mô tả tóm tắt ở 3 việc chính:
- Phục vụ công tác quản lý và điều hành thường xuyên;
- Phục vụ công tác hoạch định và điều chỉnh chính sách để triển khai tốt hơn nhiệm vụ của Nhà nước;
- Phục vụ công tác phân tích đánh giá triển vọng nhằm giúp Nhà nước định hướng cho các thời kỳ tiếp theo.
Thông thường, có 3 loại hoạt động chính của công tác thống kê là: Thu thập thông tin và xử lý thông tin; tổng hợp các thông tin đã thu thập và phân tích các tư liệu và đề xuất các ý kiến theo các nhiệm vụ cụ thể đã được đề ra. (những nội dung này có thể tham khảo qua quyển GFS Manual 1986 hoặc 2001của IMF).

Công cụ để khẳng định tính thống nhất của bộ máy quản lý
Để triển khai hoạt động thu thập thông tin, một trong những công cụ có ý nghĩa rất quan trọng là xây dựng chế độ báo cáo thông tin định kỳ. Đây là một trong những chế độ nhằm xác lập trách nhiệm lẫn nhau giữa các đơn vị trong một hệ thống tổ chức của Nhà nước nhằm thực hiện nhiệm vụ chung của toàn hệ thống thông qua các mối quan hệ cung cấp thông tin, báo cáo. Có hai nội dung cơ bản, thứ nhất là xây dựng và không ngừng hoàn thiện hệ thống các chỉ tiêu thống kê một cách khoa học, chính xác và kịp thời, phù hợp với tiến trình phát triển của hệ thống quản lý nền kinh tế quốc dân; Thứ hai là không ngừng hoàn thiện hệ thống chế độ báo cáo thống kê phù hợp với các hình thức biểu hiện của các hoạt động tài chính.
Hệ thống các chỉ tiêu thống kê được xác lập cho cả nền kinh tế quốc dân hay trong một phạm vi ngành nào đó sẽ là một trong những căn cứ rất cơ bản để đáp ứng các yêu cầu của công tác kế hoạch hoá, điều hành và quản lý. Với một hệ thống các chỉ tiêu thống kê được xác lập chính xác và đầy đủ, khi sử dụng các dữ liệu mà nó nêu lên, sẽ chỉ ra được tính quy luật của sự kiện được nghiên cứu; dự đoán được triển vọng và tạo điều kiện cho các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh được chính sách hay đề ra các giải pháp khắc phục những yếu kém; tăng khả năng cho các nhà quản lý phát hiện, phát huy và động viên được các nguồn tài lực của đất nước, cũng như hỗ trợ cho các nhà thanh tra, kiểm tra có căn cứ đối chiếu phát hiện những khiếm khuyết hay chứng minh những bất hợp lý khi cần thiết. Lưu trữ một hệ thống thông tin theo các chỉ tiêu tốt, sẽ hữu ích cho ngay cả người làm công tác lưu trữ thông tin bởi tính hợp lý và tiết kiệm độ lớn mảng thông tin cần đưa vào kho dữ liệu, tăng khả năng khai thác và xử lý thông tin phục vụ theo mọi nhu cầu. Vì vậy, trong xu thế phát triển cực kỳ nhanh nhạy như hiện nay, nhất là sự phát triển của khoa học quản lý, của công nghệ thông tin, của khả năng vận dụng các thành tựu khoa học vào thực tiễn, yêu cầu phải thường xuyên nghiên cứu để không ngừng hoàn thiện hệ thống các chỉ tiêu thống kê là việc hiển nhiên. Ngay cả IMF (Quỹ Tiền tệ quốc tế) sau khi ban hành cuốn Cẩm nang GFS 1986, đến 2001 trước những biến chuyển thực tiễn quản lý và điều hành nền tài chính của các quốc gia, của tình hình tài chính quốc tế chung, của khoa học công nghệ quản lý và công nghệ thông tin, cũng phải chỉnh lý sửa đổi lại thành Cẩm nang GFS 2001 cho phù hợp với thực tiễn của các nước.
Xây dựng được hệ thống chỉ tiêu thống kê, để triển khai thực hiện được việc thu thập các thông tin từ các đơn vị cơ sở theo hệ thống chỉ tiêu đó, cần có chế độ báo cáo. Chế độ báo cáo thống kê, như đã nêu, là một công cụ để khẳng định tính thống nhất của một bộ máy quản lý. Về mặt hành chính học, thực hiện công tác thống kê là một trong những hoạt động cơ bản của một cơ quan hành chính nhà nước, mà mọi công chức, viên chức cần tuân thủ, bởi chế độ báo cáo là một loại mệnh lệnh hành chính và đánh giá kiểm điểm tình hình thực hiện nhiệm vụ là một trong những công việc của cơ quan. Nhưng cũng vì vậy, việc ban hành một chế độ báo cáo cần hết sức khoa học và hợp lý để khi người thừa hành nhiệm vụ có thể hoàn thành tốt, đầy đủ, chính xác mệnh lệnh đó. Cho nên thông thường khi ban hành các chế độ báo cáo, các chuyên viên đã phải cùng ngồi bàn bạc thống nhất từ các chỉ tiêu đến thời gian nộp hợp lý. Trong điều kiện tốc độ tiến bộ nhanh chóng của khoa học quản lý, của công nghệ điều hành và của công nghệ tin học, việc thường xuyên chỉnh lý chế độ cho phù hợp với thực tiễn là điều tất yếu. Việc chấn chỉnh này bao gồm cả các nội dung về các chỉ tiêu báo cáo lẫn thời gian và phương pháp, hình thức báo cáo. Đây chính là một trong những nội dung quan trọng của công việc kiện toàn, cải cách công tác hành chính nhà nước, mà trên thế giới hiện nay nước nào cũng đang thực hiện, kể cả các tổ chức quốc tế như liên hợp quốc.

Vì sao cần sửa đổi chế độ báo cáo thống kê hiện hành?
Để đáp ứng nhu cầu thông tin thống kê tài chính phục vụ quản lý và điều hành, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã có quyết định số 185/2000/QĐ-BTC ngày 17/11/2000 ban hành chế độ thông tin báo cáo thống kê định kỳ trong cơ quan Bộ Tài chính. Để việc thu thập và cung cấp thông tin được nhanh chóng, Cục Tin học và Thống kê Tài chính đã đưa vào sử dụng “Chương trình thông tin báo cáo phục vụ Lãnh đạo” trên trang điện tử của Bộ Tài chính. Đến nay có thể nói, hệ thống thông tin báo cáo này đã có những đáp ứng nhất định nhu cầu thông tin phục vụ quản lý, điều hành của các cấp lãnh đạo của Bộ, cũng như một số những nhu cầu tác nghiệp của các đơn vị của Bộ. Mặc dù về mặt tổng thể còn có nhiều vấn đề mà sau đây chúng ta sẽ đề cập đến, song công tác thống kê và thực hiện chế độ báo cáo thống kê của các đơn vị, nhất là các ngành dọc như hệ thống kho bạc nhà nước, hệ thống thuế, hệ thống hải quan, hệ thống ngân sách nhà nước,… đã góp phần không nhỏ vào thành tích chung của ngành, ứng dụng tốt tiến bộ của khoa học công nghệ thông tin vào các hoạt động nghiệp vụ để phục vụ các nhu cầu quản lý, điều hành của lãnh đạo, cũng như của những nhà nghiên cứu hoạch định chính sách và nghiên cứu về tài chính.
Tuy nhiên, trước nhiều yếu tố mới tác động, cả hệ thống các chỉ tiêu thống kê lẫn chế độ báo cáo đã bộc lộ nhiều khiếm khuyết cần được điều chỉnh như:
- Triển khai Nghị định 77/2003/NĐ-CP nhiệm vụ và tổ chức bộ máy của Bộ Tài chính có những thay đổi, bổ sung: một số ngành dọc mới được sáp nhập vào Bộ, một số đơn vị mới hình thành và một số được sát nhập với nhau cho gọn lại,… Vì thế, hệ thống chỉ tiêu cần bổ sung mới và sắp xếp lại đơn vị cho phù hợp với tổ chức mới.
- Trong quá trình nghiên cứu hiện đại hoá công tác tài chính, cần sửa đổi một số nội dung các chỉ tiêu cho phù hợp với thực tiễn và hài hòa với những thông lệ quốc tế. Trong đó đáng chú ý là phải sửa đổi và bổ sung những chỉ tiêu để từng bước chuẩn bị cho việc hình thành GFS của Việt nam. Đồng thời cũng cần thay đổi, bổ sung những chỉ tiêu thống kê mà trước đây dự kiến nhưng không phù hợp với các điều kiện về khả năng thông tin (nội dung, thời hạn gửi) cũng như mục tiêu phân tích.
- Việc phân quyền khai thác các thông tin đã thu thập và công bố cũng còn nhiều bất cập: nhiều người cần khai thác vẫn chưa được cấp quyền, cách cấp quyền cũng chưa thật phù hợp nhu cầu.
- Hiện nay, cùng với việc nâng cấp mạng LAN của Bộ và việc mở rộng mạng đến các đơn vị mới, việc khai thác các thông tin báo cáo qua Notes Client cũng có những khó khăn khi triển khai rộng rãi cho các đơn vị sử dụng.

Từ 1/4 bắt đầu thực hiện Chế độ báo cáo thống kê mới
Từ những vấn đề nêu trên, Cục Tin học và Thống kê tài chính đã phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức hội thảo, nghiên cứu thống nhất một hệ thống chỉ tiêu mới và trình Bộ sửa đổi chế độ báo cáo thống kê hiện hành và ngày 17/2/2005, Lãnh đạo Bộ Tài chính đã phê duyệt và ký Quyết định số 616/2005/ QĐ-BTC ban hành chế độ báo cáo thống kê trong cơ quan Bộ Tài chính để thay thế cho chế độ báo cáo thống kê phục vụ lãnh đạo trước đây. Có thể nói mục tiêu lần này là sửa đổi một bước hệ thống chỉ tiêu và chế độ báo cáo thống kê định kỳ nhằm khắc phục một bước những vấn đề tồn tại đã nêu trên. Ở đây, chỉ đặt mục tiêu sửa đổi từng bước vì những tồn tại hiện nay là những vấn đề không thể một lúc sửa đổi, hoàn thiện ngay được. Chẳng hạn, chế độ Thống kê Tài chính Chính phủ (GSF) vẫn chưa được xây dựng, đang còn nghiên cứu, nên không thể đặt ngay yêu cầu sửa lần này cần đáp ứng ngay chế độ thống kê tài chính đó.
Yêu cầu đặt ra cho chế độ báo cáo thống kê được sửa đổi lần này gồm: Sửa đổi hệ thống các chỉ tiêu cần bao gồm đầy đủ tất cả các lĩnh vực tài chính mà Bộ Tài chính có trách nhiệm thực hiện theo đúng các quy định về chức năng nhiệm vụ của Bộ theo Nghị định 77/2003/NĐ-CP đã giao; Mức độ chi tiết của các chỉ tiêu là vừa phải để đảm bảo khả năng thu thập và cung cấp thông tin của các đơn vị được giao trách nhiệm cung cấp, cũng như có khả năng tổng hợp trên cơ sở sử dụng được các công cụ tin học; và Hệ thống các chỉ tiêu được sắp xếp lại phải hướng tới có mục tiêu phân tích dự báo, cảnh báo sau này.
Tuy nhiên về phạm vi, giới hạn sửa đổi lần này cũng vẫn chỉ tập trung nhằm nắm bắt thông tin từ các đơn vị thuộc và trực thuộc Bộ, chưa mở ra thu thập thông tin từ các địa phương, mà chỉ lấy thông tin các địa phương trên cơ sở các ngành quản lý theo hệ thống dọc sẵn có các quan hệ cung cấp thông tin.
(Cụ thể về Quyết định 616/2005/QĐ-BTC ngày 17/2/2005 cùng các biểu mẫu Chế độ báo cáo thống kê phục vụ công tác quản lý, điều hành trong cơ quan Bộ Tài chính xin xem mục “Giới thiệu văn bản” tại Tạp chí Tin học tài chính số tháng 3/2005 hoặc trên trang điện tử của Bộ Tài chính)
Hệ thống các chỉ tiêu báo cáo thống kê định kỳ lần này đã được các đơn vị nhiều lần tham gia góp ý kiến cụ thể. Như vậy, nếu thực hiện tốt chế độ này sẽ góp phần quan trọng không chỉ cho các hoạt động lãnh đạo, quản lý và điều hành của Bộ, mà còn sẽ hữu ích cho cả những nhà hoạch định chính sách và những người có quan tâm nghiên cứu về lĩnh vực tài chính, góp phần thực hiện tốt yêu cầu công khai minh bạch của các hoạt động tài chính - ngân sách. 

(Phạm Công Minh)